Изге Язма: Канун
Author: Институт перевода Библии
Date: 2019-04-18T10:06:59.629002+00:00

Изге Язма

Изге Язма

1. Канун
2. Сүзлек
3. Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре
4. Исраилнен Унике Тармагы

5. Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

6. Географик Карталар

Кереш сүз

Хөрмәтле укучылар, сезнең игътибарга Изге Язманың хәзерге татар телендә беренче тапкыр нәшер ителгән тулы җыентыгын тәкъдим итәбез.

Изге Язма грек телендә «библиа» (китаплар) дип атала, чөнки ул 66 мөстәкыйль язмадан тора. Мәсихчеләр (христианнар) традициясендә Изге Язма төп ике зур өлешкә бүленә: Тәүрат, Зәбур, пәйгамбәрләрнең язмаларын, шигъри һәм гыйбрәтле сүзләр китапларын үз эченә алган беренче өлеш – Иске Гаһед (килешү), ә икенчесе Яңа Гаһед дип атала.

Иске Гаһедне тәшкил иткән 39 китап, күп кенә галимнәрнең фикеренчә, безнең эрага кадәр XV гасырда языла башлап, якынча бер мең ел дәвамында иҗат ителгән. Әлеге китаплар борынгы яһүд һәм өлешчә арамей телләрендә язылган. Иске Гаһед дини яктан гына түгел, ә бәлки мәдәни һәм тарихи яктан да гаять зур әһәмияткә ия булган, Аллаһы белән Исраил халкы арасындагы мөнәсәбәтләрне яктырта торган, яһүдиләр һәм мәсихчеләр өчен изге саналган борынгы китаплар тупланмасыннан гыйбарәт. Әлеге тупланманың беренче биш китабын – Тәүрат, икенче төрле «Муса пәйгамбәрнең биш китабы» дип тә йөртәләр, чөнки Үзе сайлап алган Исраил халкына Аллаһы Үзенең канун-кагыйдәләрен шушы пәйгамбәр аша иңдерә. Тәүратның беренче китабы («Яратылыш») Аллаһы Тәгаләнең боерыгы белән дөнья-галәмнең һәм андагы бар нәрсәнең, шул исәптән беренче кешеләрнең бар ителүе, барча халыкларның нәсел атасы Адәм белән нәсел анасы Һаваның, Аллаһы әмеренә буйсынмыйча, дөньяны гөнаһка кертүләре турындагы хикәяләрдән башлана. Тәүратның калган дүрт китабында исраилиләрнең дүрт йөз ел дәвамында Мисырда кичергән коллык газапларыннан котылулары, Аллаһы тарафыннан вәгъдә ителгән Кәнган җирләренә сәфәр кылулары һәм Муса пәйгамбәр аша Аллаһыдан бирелгән дин кагыйдәләре вә төп кануннар бәян ителә. Шуннан соңгы китапларда исраилиләрнең Кәнган җирен яулап алулары, аларның шундагы көнкүрешләре, Исраил патшалары алып барган сугышлар, аларның уңыш-казанышлары, җиңү-җиңелүләре турында сүз бара.

Иске Гаһед стиль-язылыш ноктасыннан төрле характердагы китапларны берләштерә. Исраил дәүләтенең юлбашчы-җитәкчеләре һәм пәйгамбәрләре, башка халыкларга бәйле вакыйгалар турында сөйләүче тарихи китаплар белән беррәттән тәнкыйди, үгет-нәсыйхәт яки киләчәккә фараз кылу рухында язылган пәйгамбәрлек китаплары да бар: аларда Исраил халкының Аллаһы юлыннан читкә тайпылуы тәнкыйтьләнә, Аллаһыга тугрылык саклау – бердәнбер дөрес юл икәнлеге раслана, алда көткән серле-шомлы вакыйгалар турында кинаяләп хәбәр ителә.

Иске Гаһедтә шулай ук Аллаһыны данлаучы мәдхияләр һәм җырлар, ялвару-догалар (Зәбур), тирән фәлсәфи уйланулар, тапкыр, хикмәтле сүзләр, үгет-нәсыйхәтләр дә («Әюб», «Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре», «Вәгазьче») урын алган.

Хәзерге ел исәбе белән, ягъни Гайсә Мәсих туган елдан санаганда, I гасырның икенче яртысында борынгы грек телендә (Рим империясе басып алган Исраилдә халыкара тел) иҗат ителгән Яңа Гаһед (Инҗил-шәриф) тупланмасы 27 китаптан тора. Анда кешелек дөньясы тарихында яңа дәверне башлап җибәргән Гайсә Мәсихнең тууы, Аның Мәсих буларак күрсәткән хезмәтләре, үлеме һәм үледән терелүе, күккә ашуы, Гайсә оештырган мәсихчеләр бердәмлегенең башлангыч чорында булып үткән вакыйгалар бәян ителә. Яңа Гаһед тупланмасының беренче дүрт китабы Гайсә Мәсихнең тормышына һәм Аның тәгълиматына багышланган. Әлеге китаплар Гайсәне үз күзләре белән күргән шәкерте Маттай, Гайсә шәкерте Петернең якын дусты Марк, Гайсә белән булган вакыйгаларның дөреслеген җентекләп тикшергән тарихчы Лүк, Гайсә белән бергә күп вакытлар уздырган һәм Аның якын дусты булган Яхъя тарафыннан иҗат ителгән. Лүк калдырган икенче язмада («Рәсүлләрнең эшләре») Гайсә Мәсих күккә ашканнан соңгы вакыйгалар – Аның шәкертләренә Изге Рухның иңүе, алар кылган могҗизалар, Гайсә турындагы куанычлы хәбәрнең мәҗүси халыклар арасында таралуы һәм Аңа иман китерүчеләрнең артканнан-артуы турында сүз бара. Яңа Гаһедтә шулай ук Паул һәм башка рәсүлләр язган хатлар да урын алган. Аларның эчтәлеген дини үгет-нәсыйхәтләр, чын мәсихчегә хас яшәү кагыйдәләре тәшкил итә. Бу үгет-нәсыйхәтләр вә кагыйдәләр бүгенге көндә дә үзенең тәрбияви әһәмиятен югалтмаган. Яңа Гаһеднең соңгы кисәгендә – «Ачылыш» китабында – Яхъя, образлы тел кулланып, Гайсәнең җиргә икенче тапкыр килүен, дөньяның хөкем ителүен һәм ахырда булачак вакыйгаларны тасвирлый.

Изге Язманың тулы җыентыгы бүгенге көндә биш йөзләп телгә, ә аның кайбер өлешләре якынча ике мең телгә тәрҗемә ителгән. Изге Язманы татар теленә тәрҗемә итү 1970 нче еллар уртасыда Изге Китапны тәрҗемә итү институты (ИПБ) тарафыннан башланды, һәм шушы эшнең нәтиҗәсе буларак 1986 нчы елда Инҗилнең беренче биш китабын тәшкил иткән «Яхшы хәбәр» дип исемләнгән китап басылып чыкты. 1990 нчы елларда әлеге эшкә тәрҗемәчеләрнең яңа төркеме җәлеп ителде. Татар телендәге әлеге китапны тәрҗемә итүдә һәм басмага әзерләүдә Изге Китапны тәрҗемә итү институтыннан тыш, «SIL» халыкара оешмасы, «Берләшкән Изге Китап җәмгыятьләре» (UBS), татар язучылары, Татарстан китап нәшрияты мөхәррирләре, галим филологлар, Татарстан фәннәр академиясе Тел, әдәбият һәм сәнгать институты (ИЯЛИ) хезмәткәрләре һәм Казан дәүләт университеты (КФУ) укытучылары катнашты.

Тәрҗемәчеләр, мөхәррирләр, шулай ук дин гыйлеме һәм борынгы яһүд, грек теле белгечләре текст белән эшләгәндә аның төп нөсхәгә мәгънәви яктан тәңгәл килүен һәм шул ук вакытта аңлаешлы булуын максат итеп куйдылар. Төп нөсхә дигәндә, халыкара танылган басмалар – яһүд телендәге Biblia Hebraica Stuttgartensia һәм грек телендәге Novum Testamentum Graece (Nestle-Aland) күздә тотыла. Татар текстында башка борынгы чыганакларга нигезләнеп эшләнгән урыннар да бар. Андый очракта, мөһим саналган урыннарда, шул турыда искәрмәләр китерелә.

Әлеге басмада очраган кеше исемнәре һәм урын-төбәк атамалары төп нөсхәдә (Иске Гаһедтә – борынгы яһүд телендә, Яңа Гаһедтә – борынгы грек телендә) яңгыраганча – тартык авазлар үзгәрешсез калып, сузык авазлар татарчага якынайтып алынды. Текстта татар теленә гарәп чыганакларыннан кергән һәм халыкта киң таралу тапкан Ибраһим, Ягъкуб, Йосыф кебек татар исемнәре дә очрый. Аллаһыга һәм Гайсәгә бәйләнешле алмашлыклар зур хәрефтән язылды.

Китап ахырында сүзлек (андагы сүзләр текстта кечкенә «с» хәрефе белән тамгаланды), географик карталар, шулай ук Изге Язманың татар телендә моңарчы нәшер ителгән аерым өлешләре турындагы мәгълүмат белән танышырга мөмкин.

Татар телендәге әлеге басма ИЯЛИ һәм КФУ галимнәре тарафыннан рецензияләнеп, Россия фәннәр академиясе Тел белеме институтының уңай бәясен алды һәм рәсми рәвештә расланды. Татарстан митрополиясе дә китапка югары бәя бирде.

Изге Язма җыентыгы, бөек әдәби-тарихи мирас булып кына калмыйча, Аллаһы Тәгалә барлыкка китергән һәммә нәрсәнең – бөтен дөньяның, кешелекнең серләрен ачып бирә, Аллаһының табигатен, Аның күп нәрсәгә карата мөнәсәбәтен күрсәтә. Шуңа күрә һәр кешенең, әлеге китапны укып, Аллаһы Тәгаләнең асылына төшенү, үз тормышына карата Аллаһының ихтыярын белү мөмкинлеге бар.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты, әлеге басма белән эшләгән барлык кешеләргә үзенең олы рәхмәтен белдереп, Изге Язманың татар телендәге беренче тулы тәрҗемәсе укучыларда кызыксыну уятыр, һәм аларда илаһи тарих белән якынрак танышу теләге туар дигән өметтә кала.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты

Канун

Канун

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34

1

Мусаның Раббы вәгъдә иткәннәрне исраилиләрнең исенә төшерүе

1^1Бу китапта Мусаның Үрдүн аръягындагы чүлдә, Араба тигезлегендә, Суф дип аталган урын каршында – Паран белән Тофел, Лабан, Хасерот һәм Ди-Заһаб арасында – Исраил халкына сөйләгән сүзләре китерелә. 2(Сәгыйрь таулары аша Хоребтан Кадыш-Барниага барып җитәр өчен, унбер көн кирәк.)+

3Исраилиләр Мисырдан чыгып киткәннең кырыгынчы елында, унберенче айның беренче көнендә Раббы кушканнарны Муса Исраил халкына ирештерде+. 4Бу хәл Хишбунда яшәгән амориләр патшасы Сихон, Аштаротта һәм Эдрегыйда яшәгән Башан патшасы Ог Муса тарафыннан җиңелгәннән соң булды+. 5Муса исраилиләргә Раббы канунын аңлата башлаганда, алар Үрдүн елгасының икенче ягындагы Мәаб җирендә иделәр. Муса аларга болай диде:

6– Раббы Аллабыз Хореб тавында безгә: «Бу тауда инде озак тордыгыз,+
7җыеныгыз да амориләр яшәгән тауларга, аларның күршеләре яши торган җирләргә – Араба тигезлегенә, тауларга, түбән урыннарга, Нәгебкә һәм диңгез буйларына китегез, кәнганиләр җирен һәм Ливанны узып, бөек Фөрат елгасына кадәр барып җитегез+. 8Менә, бу җирләрне Мин сезгә тапшырам. Барыгыз, Мин сезнең ата-бабаларыгыз Ибраһимга, Исхакка, Ягъкубка һәм аларның нәсел варисларына бирергә ант иткән җирне биләгез!» – дип әйтте+.

Мусаның башлыклар сайлавы

9Муса әйтте:

– Мин сезгә ул вакытта ук: «Берүзем генә барыгызга да башлык була алмыйм+. 10Раббы Аллагыз сезне күп санлы итте, шуңа күрә күктәге йолдызлар санынча ишәйдегез!+
11Ата-бабаларыгызның Раббы Алласы сезне бүгенгедән мең мәртәбә арттырсын да, вәгъдә иткәненчә, фатихасын бирсен!+
12Ә мин берүзем генә сезнең турыда кайгырта, низагларыгызны хәл итә алмыйм! 13Һәр ыругтан акыллы, зирәк, сыналган берничә ирне сайлап алыгыз. Мин аларны сезгә башлык итеп куярмын», – дигән идем.

14Сез: «Синең тәкъдимең яхшы», – дидегез. 15Мин ыругларыгыздагы баш кешеләрне – зирәк акыллы, сыналган ирләрне – башлыкларыгыз иттем, сезнең өстән меңбашы, йөзбашы, иллебашы, унбашы билгеләдем, һәр ыругка җитәкчеләр куйдым+. 16Хөкемчеләрегезгә мин шундый әмер бирдем: «Кардәшләрегезнең дәгъваларын игътибар белән тыңлагыз. Бәхәс исраили белән исраили арасындамы яки исраили белән читтән килгән кеше арасындамы – һәммәсен гадел хөкем итегез+. 17Хөкем иткәндә, кешеләрнең берсен икенчесеннән өстен куймагыз, яшьләрнең дә, өлкәннәрнең дә сүзенә колак салыгыз. Беркемнән дә курыкмагыз, чөнки хөкем итү – Аллаһы эше, ә инде эшне хәл итү кыен булса, миңа килегез, мин аны үзем хәл итәрмен»+. 18Сез эшләргә тиешле нәрсәләрнең барысы турында мин сезгә теге вакытта ук әйттем.

Мусаның Аллаһы вәгъдә иткән җирне карарга кешеләр җибәрүе

19•Шуннан, Раббы Аллабыз кушканны тыңлап, Хоребтан амориләрнең таулы иленә таба киттек. Үзегез күргән зур һәм куркыныч чүлне узып, Кадыш-Барниага килеп җиттек. 20Мин сезгә: «Сез Раббы Аллабыз амориләрнең безгә бирәсе таулы иленә килеп җиттегез, – дидем. – 21Күрегез, менә ул! Раббы Аллагыз бу җирне сезгә бирде. Ата-бабаларыгызның Раббы Алласы кушканча, барыгыз, биләгез аны! Курыкмагыз, котыгыз чыкмасын!»+

22Сез, миңа килеп: «Әйдә, бу җирне карап кайтырга үзебездән алда берничә кешене җибәрик, – дидегез. – Алар безгә кайсы юлдан барасын, нинди шәһәрләр барлыгын белешеп кайтсыннар». 23Бу фикер миңа ошады, һәм мин, һәр ыругтан берәр кеше исәбеннән, унике кеше сайлап алдым. 24Шуннан алар киттеләр, тауларга күтәрелеп, Эшкүл үзәненә төштеләр һәм ул тирәдәге җирне карап чыктылар. 25Шунда җыйган җимешләрне китереп, алар безгә бу җир турында сөйләделәр. «Раббы Аллабыз безгә бирәсе җир яхшы», – дип әйттеләр.

26Әмма сез ул җиргә барырга теләмәдегез, Раббы Аллагызның кушканына каршы килдегез, 27чатырларыгызда: «Раббы безгә нәфрәтләнә, шуңа күрә, амориләр кулына тапшырып, кырып бетерер өчен генә безне Мисыр җиреннән алып чыкты, – дип зарланыштыгыз. – 28Инде хәзер кая барырга безгә? Андагы халыкның бездән күпкә көчле, озын буйлы булуын, шәһәрләренең зур, диварларының күккә кадәр җитүен, анакыймнарны күрүен сөйләп, туганнарыбыз безне куркытып бетерде», – дидегез.

29Ә мин сезгә: «Котыгыз очмасын, курыкмагыз алардан! – дидем. – 30Раббы Аллагыз, сезнең алдан барып, сезнең өчен Үзе сугышачак. Күреп тордыгыз: Мисырда да,+
31чүлдә дә Ул шулай эшләде. Шушы урынга килеп җиткәнче, бөтен юл буе Ул, баласын күтәргән ата кебек, сезне кулында алып барды»+. 32-33Шулай була торып та, сәфәрегездә сездән алда барган, чатырларыгызга урын тапкан, төнлә ут баганасында, көндезен болыт баганасында сезгә юл күрсәткән Раббы Аллагызга ышанмадыгыз!+

Раббының исраилиләргә җәза бирүе

34•Сезнең сүзләрне ишеткәч, Раббының ачуы килде, һәм Ул ант итеп әйтте: 35«Сез – кара эчле халык, шуңа күрә Мин, ант эчеп, ата-бабаларыгызга вәгъдә иткән бәрәкәтле җирне бу начар буыннан берәү дә күрмәс. 36Бары Ифунни углы Кәлеб кенә күрер. Мин аңа һәм аның нәсел варисларына үзе аяк баскан җирне бирәм, чөнки Кәлеб бөтен күңеле белән Раббыга буйсынды»+.

37Сезнең аркада Раббының миңа да ачуы килде, һәм Ул: «Муса, син дә ул җиргә кермәячәксең, – диде. –+
38Әмма Нун углы Ешуа, синең ярдәмчең, бу җиргә керәчәк. Ешуага булыш, чөнки бу җирне биләргә исраилиләрне Ешуа алып барачак»+. 39Раббы әйтте: «Яхшыны яманнан аера да белмәгән балаларыгыз турында сез: „Алар дошман кулына калачак“, – дигән идегез. Ләкин әнә шул балаларыгызга Мин бу җирне бирермен, һәм алар аны биләрләр. 40Ә сез, борылып, Камышлы диңгезгә илтә торган юл белән чүлгә кире китегез».

41Шул чагында сез миңа болай дип җавап бирдегез: «Без Раббы алдында гөнаһ кылдык; хәзер без, Раббы Аллабыз кушканча, барып сугышачакбыз». Шуннан һәркайсыгыз, кулына корал алып, аны-моны уйлап тормый гына таулы илгә менәргә җыенды.

42Раббы миңа әйтте: «Аларга шуны җиткер: „Сугышырга бармагыз, чөнки Мин сезнең янда түгел, шуңа күрә дошман сезне җиңәчәк“».

43Аның сүзләрен мин сезгә җиткердем, тик сез тыңламадыгыз, Раббы сүзенә каршы килдегез һәм таулы илгә мендегез, 44ә анда яшәүче амориләр сезгә каршы сугышка чыктылар да, умарта күче кебек ябырылып, сезне Сәгыйрьдән Хормага кадәр куып бардылар һәм җиңделәр. 45Сез, кире кайтып, Раббы алдында еладыгыз, әмма Раббы сезнең аһ-зарларыгызны тыңларга теләмәде.

46Шуннан соң сез, Кадышта калып, озак вакыт шунда яшәдегез+.

2

Исраилиләрнең Мәаб һәм Эсау җирләре аша үтүе

2^1Аннан соң, Раббы миңа кушканча, Камышлы диңгезгә таба борылдык та чүлгә кире киттек. Озак вакытлар Сәгыйрь таулары тирәсендә уралып йөрдек+.

2Шулвакыт Раббы миңа: 3«Бу таулар тирәсендә җитәрлек уралып йөрдегез, инде төньякка борылыгыз, – диде. – 4-5Халыкка менә нәрсә дип әйт: „Сез Сәгыйрьдә яшәүче Эсау нәселеннән булган туганнарыгыз җиреннән узарсыз, алар сездән куркырлар, әмма алар белән сугышудан сакланыгыз, чөнки Мин сезгә аларның бер карыш җирен дә бирмим, таулы Сәгыйрь илен Мин биләмә итеп Эсау токымына тапшырдым+. 6Сез аларга ашаган ризыгыгыз өчен дә, эчкән суыгыз өчен дә түләгез“».

7Раббы Аллагыз һәр эшегезгә фатихасын бирде, иксез-чиксез чүлдән барганда, сезне кайгыртты. Раббы Аллагыз шушы кырык ел буе яныгызда булды, һәм сез һичнинди мохтаҗлык күрмәдегез+.

8Араба тигезлеге буйлап без Элат һәм Эсион-Гебер шәһәрләреннән башланган юл белән Сәгыйрь җирендә яшәүче кардәшләребез эсаулар яныннан уздык һәм аннары, борылып, Мәаб чүленә киттек+. 9Раббы миңа: «Мәабиләр белән дошманлашып, сугыш башламагыз, Мин алар җиреннән сезгә өлеш чыгармыйм, чөнки Мин Ар шәһәрен аларга – Лутның нәсел варисларына – биләмә итеп бирдем», – диде+.

10Элек анда көчле, күп санлы, анакыймнар кебек озын буйлы эмимнәр яшәгән+. 11Мәабиләр аларны эмимнәр дип атаганнар, ләкин анакыймнар кебек үк, алар рефаимнәр дип тә исәпләнгәннәр+. 12Сәгыйрьдә элек хориләр яшәгән, ләкин Эсауның нәсел варислары аларның җирен тартып алган. Раббы исраилиләргә биләмә итеп биргән җирдә яшәгән халыкны исраилиләр нишләтсә, Эсауның нәсел варислары, хориләрне әнә шулай кырып бетереп, җирләренә кереп урнашкан+.

13Раббы безгә Зеред үзәне аша икенче якка чыгарга кушты, һәм без Раббы әйткәнчә эшләдек+. 14Кадыш-Барниадан чыгып китүебезгә утыз сигез ел булды – инде менә Зеред үзәнен кичтек һәм, Раббы вәгъдә иткәнчә, шушы буынның сугышка яраклы барлык ирләре бу вакыт эчендә үлеп бетте+. 15Шул буынны станыбыздан юк иткәнчегә кадәр, Раббының кулы алар өстендә булды. 16Сугышка яраклы шул ирләрнең соңгылары үлеп беткәч, 17Раббы миңа әйтте: 18«Бүген, Ар янындагы чикне узып, Мәаб җиренә чыгыгыз. 19Аммониләр янына килеп җиткәч, дошманлашып, сугыш башламагыз: Мин алар җиреннән сезгә өлеш чыгармыйм, чөнки Мин аны аммониләргә – Лутның нәсел варисларына – биләмә итеп бирдем»+.

20Элек бу җирдә рефаимнәр яшәгән, һәм ул рефаимнәр җире булып саналган; аммониләр исә аларны зәмзуммимнәр дип йөрткәннәр+. 21Зәмзуммимнәр көчле, күп санлы һәм анакыймнар кебек озын буйлы булганнар, әмма Раббы аммониләр күз алдыннан зәмзуммимнәрне юк итте, һәм аммониләр, аларның җирен үзләренә алып, шунда кереп урнаштылар. 22Эсауның Сәгыйрьдә яшәгән нәсел варислары өчен дә Раббы шулай ук эшләде. Раббы хориләрне эсаулар күз алдыннан юк итте: эсаулар, аларны җирләреннән куып, шунда кереп урнаштылар һәм хәзер дә шунда яшиләр+. 23Газага барып җиткәнче, юлда очраган авылларда яшәүче аввимнәрне исә Кәфтурдан килгән кәфтурлылар[*] юк итте һәм алар җиренә кереп урнашты+.

Сихонны җиңү

24•Раббы: «Җыеныгыз, Арнон үзәнен кичегез. Мин сезгә җире белән бергә Хишбун патшасы амори Сихонны бирәм. Аның белән сугышып, җирен яулый башлагыз. 25Шушы көннән Мин бөтен җирдә барлык халыкларны сездән курка, сезнең турыда ишетүгә калтырап төшә торган итәрмен», – диде+.

26Шуннан соң Кыдемот үзәненнән мин Хишбун патшасы Сихонга, килешү тәкъдим итү өчен, илчеләр җибәрдем: 27«Җиреңнән узарга рөхсәт ит+. 28-29Барган юлыбыздан уңга да, сулга да тайпылмабыз һәм ашаган ризыгыбыз, эчкән суыбыз өчен көмеш белән түләрбез. Эсауның Сәгыйрьдә яшәүче нәсел варислары да, шулай ук Арда яшәүче мәабиләр да безгә үз җирләреннән үтәргә рөхсәт иттеләр. Җирең аша үтеп, Үрдүнгә җитәр һәм, аны кичеп, Раббы Аллабыз безгә бирәсе җиргә керер идек». 30Әмма Хишбун патшасы Сихон безгә үз җире аша үтәргә рөхсәт итмәде, чөнки Раббы Аллагыз, аны усалландырып, йөрәген киреләндерде – аны сезнең кулга тапшырыр өчен, шулай эшләде Раббы. Һәм моның шулай икәнлеген бүген сез үзегез дә күреп торасыз.

31Раббы миңа әйтте: «Менә, Мин сезгә Сихонны һәм аның җирен бирәм, җиренә кереп били башлагыз!» 32Шуннан Сихон бар халкы белән Яһас янында безгә каршы сугышка чыкты. 33Әмма Раббы Аллабыз аны безнең кулга тапшырды, һәм без бөтен халкы, угыллары белән бергә Сихон патшаны җиңдек. 34Шул чагында без аның бөтен шәһәрләрен яулап алдык һәм бу шәһәрләрнең бар халкын тәмам юк иттек: ирләрне дә, хатын-кызларны да, балаларны да – берсен дә исән калдырмадык. 35Бу шәһәрләрдәге бар байлыкны һәм мал-туарны исә үзебезгә алдык. 36Арнон үзәненең читендә урнашкан Арогырдан һәм шул үзәндәге башка бер шәһәрдән алып, Гилыгадка кадәр булган шәһәрләрдәге диварларның берсе дә безгә каршы тора алмады. Раббы Аллабыз аларның барысын да безнең кулга тапшырды+. 37Раббы Аллабыз кушканча, сез бары аммониләр җиренә, Яббок елгасы янындагы урыннарга, таулы җирдәге шәһәрләргә генә якын килмәдегез.

3

Башан патшасы Огның җиңелүе

3^1•Аннан соң без, борылып, Башанга бара торган юл белән киттек. Башан патшасы Ог бөтен халкы белән Эдрегый янында безгә каршы сугышырга чыкты. 2Раббы миңа әйтте: «Огтан курыкма, чөнки Мин аны бөтен халкы, җире белән синең кулга бирәм, һәм син аңа Хишбунда патшалык иткән амориләр патшасы Сихонга эшләгәнне эшләрсең»+. 3Һәм Раббы Аллабыз Башан патшасы Огны бөтен халкы белән бергә безнең кулга бирде, ә без аларны үтереп бетердек, беркемне дә исән калдырмадык. 4Ул вакытта Огның без яуламаган бер генә шәһәре дә калмады. Башан патшалыгында без Огның алтмыш шәһәрен, Әргүб җирен тулысынча алдык+. 5Бу шәһәрләрнең барысы да биек диварлар, капкалар һәм бикләр белән бик яхшы ныгытылган иде, ләкин арада диварлар белән ныгытылмаган бик күп башка шәһәрләр дә бар иде. 6Без, Хишбун патшасы Сихонның шәһәрләрен җимергән кебек, һәр шәһәрне җимердек, анда яшәүче халыкны тәмам юк иттек: ирләрне дә, хатын-кызларны да, балаларны да – барысын үтереп бетердек,+
7ә шәһәрләрендәге бөтен мал-туарны һәм байлыкны үзебезгә алдык.

8Ул вакытта без амориләрнең әлеге ике патшасыннан, Үрдүн аръягындагы Арнон үзәненнән башлап, Хәрмун тавына кадәр булган җирләрне тартып алдык. 9(Сидунлылар Хәрмунны – Сирион, ә амориләр Сенир дип атыйлар.)+
10Без тигезлектәге барлык шәһәрләрне, бөтен Гилыгадны, Сәлкә һәм Эдрегыйга кадәр бөтен Башанны яулап алдык; Сәлкә белән Эдрегый – Огның Башан патшалыгындагы шәһәрләре иде.

11Башан патшасы Ог рефаимнәр токымыннан соңгы кеше булып, аның тимердән ясалган табуты аммониләрнең Рабаһ[*] шәһәрендә әле дә саклана; табутның озынлыгы, кабул ителгән үлчәм буенча, – тугыз терсәк, иңе дүрт терсәк[*] иде+.

Үрдүн елгасыннан көнчыгыштагы җирләрнең бүленүе

12Ул вакытта яулап алынган җирне – Арнон үзәненең читендә урнашкан Арогырны һәм таулы Гилыгад җиренең яртысын – мин шәһәрләре белән бергә Рубин һәм Гәд ыругына бирдем+. 13Ә Гилыгадның калган өлешен һәм Ог патшалык иткән бөтен Башанны, димәк, бөтен Әргүб җирен, Менашше ыругының бер яртысына бирдем. Башанны рефаимнәр җире дип тә йөрткәннәр. 14Гәшүриләр һәм мәгакәһиләр җиренең чигенә кадәр сузылган Әргүб төбәген Менашше нәселеннән булган Яһир яулап алды һәм бу җирләрне үз исеме белән Яһир авыллары дип атады. Аларны бүгенге көндә дә шулай Яһир авыллары дип йөртәләр+.

15Гилыгадны мин Макиргә бирдем+. 16Арнон үзәнендәге Гилыгадтан алып Яббок елгасына кадәр сузылган җирне Рубин белән Гәд ыругына бирдем; бер яктан аның чиге – Арнон үзәненең уртасы, ә аммониләр җиренең чиге булган Яббок елгасы икенче чиге булды+. 17Мин аларга шулай ук Араба тигезлегенең көнчыгыш өлешен бирдем. Бу өлешнең көнбатыш чиге – Үрдүн елгасы иде: ул, Киннереттән[*] башланып, Араба диңгезенә, ягъни Үле диңгезгә кадәр, ә көнчыгышта Фесгә тавы итәгенә хәтле сузылган+.

18Шунда мин Рубин белән Гәд ыругына һәм Менашше ыругының бер яртысына болай дип куштым: «Раббы Аллагыз бу җирне сезгә биләмә итеп бирә; сугышка яраклы барлык ирләрегез, корал тотып, башка исраили туганнары алдыннан елга аша чыксыннар. 19Бары тик хатыннарыгыз, балаларыгыз вә мал-туарыгыз гына – мал-туарыгызның күплеген беләм! – мин сезгә биргән шәһәрләрдә калсын+. 20Раббы сезгә тынычлык бүләк иткән сыман, исраили кардәшләрегезгә дә тынычлык бүләк иткәнче – Раббы Аллагыз Үрдүн аръягыннан бирәсе җирне яулап алганчы – аларга булышыгыз. Аннан соң һәркайсыгыз мин биргән биләмәгә кире әйләнеп кайта алыр»+.

21Ул чагында Ешуага әйттем: «Раббы Аллагыз теге ике патша белән нәрсә кылганны үз күзләрең белән күрдең, Раббы син узасы башка патшалыклар белән дә шулай ук эшләр+. 22Ул җирләрнең патшаларыннан курыкма, чөнки Раббы Аллагыз сезнең өчен Үзе сугыша»+.

Вәгъдә ителгән җиргә Раббының Мусага аяк басарга рөхсәт бирмәве

23Шунда мин, Раббыга ялварып: 24«Хуҗа-Раббым, Син миңа, колыңа, бөеклегеңне һәм кулыңның кодрәтен күрсәтә башладың. Күктә яки җирдә Син кылган эшләрне вә кодрәтле гамәлләрне эшли алган башка нинди алла бар?!+
25Үтенеп сорыйм Синнән: Үрдүн аръягындагы бәрәкәтле җирне – таулы гүзәл илне һәм Ливанны күрер өчен, елганы кичәргә рөхсәт ит», – дидем. 26Әмма сезнең аркада Раббы миңа ачулы иде, мине тыңламыйча: «Җитәр! Бу турыда Миңа башка сүз катма, – диде. –+
27Фесгә тавына мен дә көнбатыш, төньяк, көньяк һәм көнчыгыш тарафларга игътибар белән кара, чөнки Үрдүннең теге ягына чыкмаячаксың+. 28Ешуага нәсыйхәт бир, аның күңелен күтәр һәм рухын ныгыт, чөнки син күргән җирне яулап алып, шунда яшәр өчен, Үрдүн елгасы аша бу халыкны ул алып чыгар», – диде+.

29Шуннан соң без Бәйт-Пигур шәһәре каршындагы үзәндә тукталып калдык+.

4

Мусаның халыкка Раббы кануннарын үтәргә кушуы

4^1И исраилиләр, мин сезгә өйрәтәсе кагыйдәләрне вә кануннарны тыңлагыз! Исән калыр өчен һәм ата-бабаларыгызның Раббы Алласы бирәсе җирне биләр өчен, әлеге кануннарны үтәгез+. 2Мин әйткән сүзләргә берни өстәмәгез дә, аларны киметмәгез дә. Раббы Аллагызның сезгә минем аша ирештергән әмерләрен үтәгез+. 3Раббының Багал-Пигур тавында нәрсә эшләгәнен үз күзләрегез белән күрдегез. Раббы Аллагыз Багал-Пигур илаһына табынучыларны арагыздан юк итте+. 4Ә Раббы Аллагызга тугры калганнарның һәммәсе әле бүген дә исән. 5Мин, Раббы Аллам кушканча, сез кереп билисе җирдә үтәргә тиешле карарларны аңлаттым, кануннарны өйрәттем. 6Аларны төгәл үтәгез, һәм башка халыклар сезнең акыллы, зиһенле булуыгызны күрер; ул кагыйдәләр турында ишеткәч: «Чынлап та, бу бөек халык акыллы һәм зирәк икән», – дияр+. 7Ялварган чакта Раббы Аллабыз безгә якын булган кебек, аллалары шулай якын булган тагын берәр бөек халык бармы икән?!+
8Бүген мин сезгә биргән бу канун җыелмасына охшаган гадел кагыйдәләре һәм карарлары булган башка берәр бөек халык бармы икән?!+

9Әмма сак һәм игътибарлы булыгыз! Күзегез белән күргәннәр исегездән чыкмасын һәм гомерегез буена күңелегездән җуелмасын өчен, ул гамәлләрне балаларыгызга да, оныкларыгызга да өйрәтегез+. 10Хореб тавы янында Раббы Аллагыз каршында басып торган көнегезне хәтерләгез. Ул чагында Раббы миңа: «Халыкны җый, Мин сөйләгән сүзләрне ишетсеннәр, җирдә яшәгән көннәрендә алар, Миннән куркып, Мине хөрмәтләргә өйрәнерләр, балаларын да шуңа өйрәтерләр», – дигән иде+.

11Сез тау итәгенә якын килеп бастыгыз: тау яна иде, аннан ут чыгып күккә кадәр күтәрелде, тирә-юньне кара болытлар белән куе караңгылык каплады+. 12Ут эченнән Раббы сезгә эндәште. Аның сүзләрен сез ишеттегез, әмма Үзенең сурәт-кыяфәтен күрмәдегез, бары тавышын гына ишеттегез. 13Раббы сезгә Үз Килешүен, ун канунын белдерде һәм аларны, үтәргә кушып, ике таш тактага язды+. 14Шулвакыт миңа Раббы сез, елганы кичеп, биләмәгә җир алганнан соң үтәргә тиешле кагыйдә вә кануннарны өйрәтергә кушты.

15Ул көнне Хореб тавында, Раббы ут эченнән сөйләгәндә, сез бернинди дә сурәт-кыяфәт күрмәдегез. Шуңа күрә сак булыгыз: 16-18үзегезгә һичнинди потлар, ир яки хатын, җир хайваны яки күктә оча торган кош, җирдән сөйрәлүче хәшәрәт яки җир астында суда йөзә торган балыкка охшатып, табына торган сыннар ясап, гөнаһ кылмагыз+. 19Кояшка, айга һәм йолдызларга – күк җисемнәренә – күзләрегезне күтәреп караганда, сак булыгыз һәм коткыга бирелмәгез: аларга табынмагыз һәм сәҗдә кылмагыз, чөнки Раббы Аллагыз аларны күк астындагы бүтән барлык халыкларга билгеләде;+
20ә сезне Раббы, Үз халкы, Үз биләмәсе итәр өчен, тимер эретә торган кызу мичтән алган кебек, Мисырдан алып чыкты; бүген күренгәнчә, сез – Аның Үз халкы, Үз биләмәсе!+

21Сезнең аркада Раббы Аллагыз миңа ачуланды һәм сезгә биләмә итеп бирәсе бәрәкәтле җиргә мине Үрдүн елгасы аша чыгармаска ант итте+. 22Мин, Үрдүн елгасын кичмичә, шушы җирдә үләрмен. Сез исә, тиздән елганы кичеп, ул бәрәкәтле җирне биләрсез. 23Раббы Аллагыз сезнең белән төзегән килешүне онытудан сакланыгыз. Раббы Аллагыз тыйган төрле нәрсәләргә охшатып, сыннар ясамагыз. 24Чөнки Раббы Аллагыз – яндырып юк итүче ут, Ул бары тик Үзенә генә тугры булып калуны таләп итә+.

25Бу җирдә сез озын гомер итәрсез, балаларыгыз һәм оныкларыгыз туар; әгәр сез, бозылып китеп, нәрсәгә дә булса охшатып, сыннар ясасагыз, Раббы Аллагыз күз алдында явызлык булыр бу, һәм сез Аның ачуын китерерсез. 26Шуңа күрә бүген мин сезне кисәтеп куям, ә күк белән җир моңа шаһит булсыннар: шулай эшләсәгез, Үрдүн елгасын кичкәннән соң, биләмәгә алган җирегезне бик тиз югалтырсыз – озак тормассыз анда, юк ителерсез+. 27Раббы сезне башка халыклар арасына таратыр, анда сезнең бик азыгыз исән калыр+. 28Анда сез агачтан, таштан адәм кулы белән ясалган, күрми, ишетми, ашамый, ис сизми торган илаһларга табынырсыз+. 29Анда сез Раббы Аллагызны эзли башларсыз; әгәр бөтен йөрәгегез һәм җаныгыз белән эзләсәгез табарсыз!+
30Башыгызга кайгы килгәч, шушы афәтләр сезгә ябырылгач, Раббы Аллагызга борылырсыз һәм Аның сүзенә колак салырсыз. 31Раббы Аллагыз – шәфкатьле Аллаһы! Ул сезне ташламас, юк итмәс һәм Үзенең анты белән беркеткән, ата-бабаларыгыз белән төзегән килешүне онытмас.

Раббы Алладан башка икенче алланың булмавы турында

32Үткәннәр, сезгә хәтле булган заманнар, Аллаһы җирдә кешене бар иткән көннән алып, соңгы вакытлар турында сораштырыгыз, күкнең бер читеннән икенче читенә кадәр эзләп карагыз: кайчан да булса шушындый бөек эшләрнең булганы яки шуңа охшаган эшләрнең ишетелгәне булдымы икән?!+
33Ут эченнән Аллаһы тавышын ишетеп тә, сезнең кебек исән калган берәр башка халык бармы икән?!+
34Сез Аның мисырлыларга нинди бәла-казалар китерүен, нинди галәмәтләр, могҗизалар күрсәтүен һәм аларга каршы сугышуын, кулының көч-кодрәтен, курку уятучы бөек эшләрен үзегез күрдегез! Раббы Аллагыз сезгә Мисырда эшләгән кебек, башка нинди дә булса берәр алланың, барып, икенче халык арасыннан аерым халыкны үзенә алырга тырышканы бармы?! 35Болар сезгә фәкать Раббының гына Аллаһы булуын һәм Аннан башка икенче алланың юклыгын белдерер өчен күрсәтелде+. 36Раббы, сезгә үгет-нәсыйхәт бирү өчен, күктән Үзенең тавышын ишеттерде; җирдә Ул сезгә бөек ут-ялкынын күрсәтте, һәм ут эченнән сез Аның сүзләрен ишеттегез+.

37Раббы ата-бабаларыгызны яратканга һәм алардан соң сезне, аларның нәсел варисларын сайлаганга, Үзенең бөек кодрәте белән сезне Мисырдан алып чыкты. 38Үзегездән күбрәк тә, көчлерәк тә булган халыкларны күз алдыгыздан куып, Раббы сезне алар җиренә кертте – аны сезгә биләмә итеп бирү өчен шулай эшләде. Һәм хәзер моның шулай булуы күренеп тора. 39Шуңа күрә Раббының югарыда, күктә, һәм түбәндә, җирдә, Аллаһы икәнлеген, Аңардан башка икенче алланың булмавын белегез һәм исегездә тотыгыз+. 40Сезнең үзегезгә, сездән соң килгән балаларыгызга яхшы булсын өчен, һәм Раббы Аллагыз гомерлеккә бирәсе җирдә сез озак еллар яшәсен өчен, Раббының бүген минем аша сезгә ирештергән кагыйдәләрен вә әмерләрен үтәгез.

Сыену шәһәрләре

41•Шуннан соң Муса Үрдүн елгасының көнчыгыш ягыннан өч сыену шәһәре сайлап алды. 42Бу шуның өчен кирәк иде: әгәр берәү, икенче кешегә күңелендә дошманлык сакламыйча, аны ялгышлык белән үтерсә, шул шәһәрләрнең берәрсенә качып, тормышын саклап калырга мөмкин. 43Муса сайлаган өч шәһәр: рубиннәр өчен – чүлдә, тигезлектә урнашкан Бесер, гәдләр өчен – Гилыгадтагы Рамот, менашшелар өчен – Башандагы Гөлән.

Канунны игълан итү

44Менә исраилиләргә Муса ирештергән Канун. 45-46Исраилиләр Мисырдан чыкканнан соң, Муса бу карарларны, кагыйдәләрне вә кануннарны аларга Үрдүн аръягында, Бәйт-Пигур янындагы үзәндә торган чакта игълан итте. Бу җир элек Хишбунда идарә иткән амориләр патшасы Сихонныкы булган. Ләкин Муса, исраилиләр белән Мисырдан чыккач, аны җиңгән 47һәм аның җирен дә, Үрдүн елгасының көнчыгыш ярында яшәгән икенче амориләр патшасы – Башан патшасы Ог җирен дә яулап алган иде+. 48Бу җирләр Арнон үзәне читендә урнашкан Арогыр шәһәреннән Сирион[*], ягъни Хәрмун тавына кадәр сузылган иде+.

49Бу җирләр, Үрдүн елгасының көнчыгышындагы Араба тигезлеген дә кертеп, көньякта – Араба диңгезенә, көнчыгышта Фесгә тавы итәгенә кадәр җәелгән иде+.

5

Ун канун

5^1•Муса, барлык исраилиләрне җыеп, болай диде:

– И исраилиләр, бүген мин сезгә җиткерәсе кагыйдәләрне вә кануннарны тыңлагыз; аларны өйрәнеп, төгәл үтәгез. 2Раббы Аллабыз Хореб тавында безнең белән килешү төзеде. 3Раббы бу Килешүне аталарыбыз белән түгел, бүгенге көндә исән һәм биредә булган һәрберебез белән төзеде. 4Раббы ул тауда ут эченнән сезгә йөзгә-йөз карап сөйләде+. 5Мин исә, Раббының сүзен сезгә җиткерү өчен, Раббы белән сезнең арада тордым, чөнки сез, уттан куркып, тауга менмәдегез. Раббы болай диде:+
6«Мин – сезне Мисырдан, коллык йортыннан коткарган Раббы Аллагыз+. 7Сездә Миннән башка аллалар булмасын+.

8Үзегезгә һичнинди потлар ясамагыз. Югарыда, күктә, һәм түбәндә, җирдә, яисә җир асты суларында булган нәрсәләргә охшатып, сын-сурәтләр ясамагыз+. 9Аларга табынмагыз, сәҗдә кылмагыз, чөнки Мин, сезнең Раббы Аллагыз, бары тик Үземә генә тугры булып калуны таләп итәм. Миннән йөз чөергән аталарының гөнаһлары өчен өченче, дүртенче буынгача балаларына җәза бирермен+. 10Ә Мине яраткан һәм әмерләремне үтәгәннәрнең меңенче буынына кадәр мәрхәмәт күрсәтермен+.

11Раббы Аллагызның исемен кирәкмәскә телгә алмагыз: Аның исемен кирәкмәскә телгә алган кешегә Раббы җәза бирми калмас+. 12Раббы Аллагыз кушканча, шимбә көнне изге көн буларак билгеләп үтегез+. 13Алты көн дәвамында бөтен эшләрегезне эшләгез, 14ә җиденче көн – Раббы Аллагызга багышланган ял көне. Ул көнне сезгә эшләргә ярамый – үзегез дә, угыл-кызларыгыз да, ир вә хатын-кыз колларыгыз да, шәһәрләрегездәге килмешәкләр дә, үгез вә ишәкләрегез дә, бернинди терлегегез дә эшләмәсен. Шул рәвешле, үзегез ял иткән кебек, колларыгыз да ял итсен. 15Мисыр илендә үзегезнең коллар булганыгызны онытмагыз. Раббы Аллагыз Үзенең көчле-кодрәтле кулы белән сезне Мисырдан алып чыкты, шуңа күрә Раббы Аллагыз шимбәне сезгә гомерлеккә изге көн итеп билгеләп үтәргә кушты.

16Раббы Аллаң кушканча, ата-анаңны хөрмәт ит. Шулай эшләсәң, гомерең – озын, Раббы Аллаң сиңа бирәсе җирдә тормышың яхшы булыр+.

17Кеше үтермә+.

18Зина кылма+.

19Урлашма+.

20Якыныңа каршы ялган шаһитлык итмә+.

21Башка берәүнең хатынына кызыкма, өенә, кырларына, ир яки хатын-кыз колына, үгезенә яки ишәгенә – гомумән, кеше малына нәфесеңне сузма»+.

22Муса үзенең сүзен дәвам итте:

– Раббы бу кануннарны, сез барыгыз да тау янында җыелып торган чакта, ут, болыт һәм дөм караңгылык эченнән кычкырып сөйләде һәм, шуңа өстәп, берни әйтмәде. Үз сүзләрен Ул, ике таш тактага язып, миңа бирде+.

Мусаның халык өчен Аллаһыдан соравы

23Тау очкынланып янганда, караңгылык эченнән сезгә тавыш ишетелгәч, барлык ыруг башлыклары һәм өлкәннәр минем янга килделәр һәм: 24«Раббы Аллабыз Үз данын, Үз бөеклеген безгә күрсәтте; без бүген ут эченнән Аның тавышын ишеттек; Аллаһы кешегә мөрәҗәгать итеп тә, кешенең исән калырга мөмкин икәнлеген белдек, – диделәр. – 25Әмма нигә без тормышыбызны куркыныч астына куярга тиеш?! Бу коточкыч ут безне юк итәчәк, һәм әгәр тагын Раббы Аллабызның тавышын ишетсәк, без үләчәкбез+. 26Безнең кебек, тере Аллаһының тавышын ишетеп тә, исән калган берәр җан иясе бармы?! 27Муса, Раббы Аллабыз хозурына барып, әйткәннәрен тыңла да безгә җиткер. Без әйткәннәреңне тыңларбыз да барысын үтәрбез»+.

28Раббы белән сөйләшкәнегезне ишетеп, Раббы менә нәрсә диде: «Мин бу халыкның сүзләрен ишеттем. Алар әйткәннең бөтенесе дөрес+. 29Аларның йөрәге һәрвакыт шулай булсын иде! Бары Миннән генә куркып, Мине хөрмәт итүләрен, бөтен әмерләремне үтәүләрен теләр идем. Әгәр гел шулай эшләсәләр, аларның үзләренә дә, балаларына да мәңге яхшы булыр. 30Бар, халыкка әйт, чатырларына кайтсыннар, 31ә үзең биредә Минем белән кал. Син аларга өйрәтергә тиешле барлык әмерләрне, кагыйдәләрне һәм кануннарны Мин сиңа игълан итәрмен. Мин аларга биләмә итеп бирәсе җирдә шул канун-кагыйдәләрдән чыкмасыннар».

32Карагыз аны, Раббы Аллагызның кушканнары буенча эш итегез! Алардан уңга да, сулга да тайпылмагыз+. 33Нәкъ Раббы Аллагыз кушканча йөрсәгез, шулай эшләсәгез, биләмә итеп аласы җирдә исән-имин озын гомер итәрсез+.

6

Раббы Аллагызны яратыгыз

6^1Раббы Аллагыз сезгә менә нинди әмерләр вә канун-кагыйдәләр өйрәтергә кушты. Сез аларны, Үрдүн елгасын кичеп, үзегез билисе җиргә аяк баскач үтәгез. 2Шул җирдә гомерегез озын булсын өчен, үзегез дә, балаларыгыз да, балаларыгызның балалары да, Раббы Аллагыздан куркып, Аны хөрмәтләгез, сезгә минем аша ирештергән барлык кагыйдәләрен вә әмерләрен гомерегез буе үтәгез+. 3Исраилиләр, тыңлагыз! Боларны төгәл үтәгез. Шулай эшләсәгез, ата-бабаларыгызның Раббы Алласы вәгъдә иткәнчә, сөт вә бал агып торган җирдә рәхәттә яшәрсез һәм күп санлы халыкка әйләнерсез+.

4Тыңла, Исраил халкы! Раббы Аллабыз – бердәнбер Раббы[*]+. 5Раббы Аллагызны бөтен йөрәгегез, җаныгыз белән, бар көчегезгә яратыгыз+. 6Бүген мин сезгә әйткән сүзләрне исегездә тотыгыз! 7Аларны балаларыгызның күңеленә сеңдерегез һәм алар турында иртән торганда да, кичен ятканда да, өегездә утырганда һәм юлда йөргәндә дә сөйләгез+. 8Шушы сүзләрне язып, билге итеп кулыгызга, искә төшереп торсын өчен, маңгаегызга бәйләгез,+
9өегезнең ишек яңакларына, шәһәр капкаларына язып куегыз+.

Карагыз аны, Раббыны онытмагыз

10Раббы Аллагыз, ант эчеп, ата-бабаларыгыз Ибраһимга, Исхакка, Ягъкубка вәгъдә иткән җиргә кертәчәк сезне. Үзегез төземәгән зур һәм гүзәл шәһәрләрне,+
11сез байлык белән тутырмаган өйләрне, сез таш чокып казымаган коеларны, үзегез утыртмаган зәйтүн агачларын, йөзем бакчаларын бирәчәк Ул сезгә. Анда туйганчы ашарлык ризыгыгыз булыр.

12Шул чагында, карагыз аны, Раббыны онытмагыз! Ул сезне Мисырдан, коллык җиреннән алып чыкты. 13Раббы Аллагыздан куркып, Аны хөрмәтләгез, бары Аңа гына хезмәт итегез, бары Аның исеме белән генә ант итегез+. 14Бүтән бернинди илаһка, янәшәгездә яшәгән халыкларның илаһларына иярмәгез, 15югыйсә сезнең арада булган Раббы Аллагыз, сезгә ачуы кузгалып, үзегезне җир йөзеннән юкка чыгарыр, чөнки Раббы Аллагыз бары тик Үзенә генә тугры булып калуны таләп итә+.

16Массаһта чактагы кебек, Раббы Аллагызны сынамагыз+. 17Карагыз аны, Раббы Аллагызның әмерләрен, сезгә җиткергән карарларын вә кагыйдәләрен төгәл үтәгез. 18Раббы күзенә ятышлы күренгән гадел гамәлләр генә кылыгыз. Шулчак игелек күрерсез: Раббы, ант эчеп, ата-бабаларыгызга вәгъдә иткән бәрәкәтле җирне биләрсез. 19Шул чагында, вәгъдә иткәненчә, Раббы барлык дошманнарыгызны күз алдыгыздан куар+.

20Киләчәктә углың синнән: «Сезгә Раббы Аллабыз биргән карарлар, кагыйдәләр һәм кануннар нәрсә аңлата?» – дип сораганда,+
21углыңа болай дип әйт: «Без Мисырда фиргавеннең коллары идек, ә Раббы Үзенең кодрәтле кулы белән безне Мисырдан алып чыкты+. 22Күз алдыбызда Раббы гаҗәеп вә дәһшәтле могҗиза-галәмәтләрен Мисырга, фиргавенгә һәм аның сараендагыларга күрсәтте+. 23Ә безне Ул, шушы җиргә алып килер өчен һәм, ант эчеп, ата-бабаларыбызга вәгъдә иткән әлеге җирне бирер өчен, Мисырдан алып чыкты. 24Раббы Аллабыз безгә шушы кагыйдәләрнең барысын үтәргә, Аңардан куркып, Аны хөрмәтләргә кушты. Без Раббы Аллабызны олыларга тиеш, шулвакыт безгә бүгенге кебек яхшы булыр, һәм Раббы тормышыбызны саклап калыр. 25Әгәр Раббы Аллабызның барлык бу әмерләрен Үзе кушканча төгәл үтәсәк, бу эшебезне Ул тәкъвалык билгесе итеп кабул кылыр»+.

7

7^1Раббы Аллагыз, билисе җирләрегезгә сезне китереп, күз алдыгыздан байтак халыкларны – сезгә караганда ишлерәк һәм көчлерәк җиде халыкны – хиттиләрне, гиргәшиләрне, амориләрне, кәнганиләрне, фәризиләрне, хиввиләрне һәм явүсиләрне куып җибәрер+. 2Раббы Аллагыз бу халыкларны сезнең кулга тапшырыр, һәм сез аларны җиңәрсез. Шул вакытта аларны тәмам юк итегез; алар белән килешү төземәгез һәм мәрхәмәт күрсәтмәгез,+
3бу халыклар белән никахка кермәгез, кызларыгызны аларның угылларына бирмәгез, ә угылларыгызга аларның кызларын алмагыз+. 4Югыйсә алар сезнең балаларыгызны Раббыдан читләштерер, балаларыгыз башка илаһларга табына башлар. Моның өчен Раббының сезгә ачуы чыгар, һәм Ул сезне бик тиз юк итеп бетерер+. 5Бу халыкларга менә нинди гамәлләр кылырга тиешсез: мәзбәхләрен җимерегез, изге баганаларын ватыгыз, алиһә Аширә хөрмәтенә куелган баганаларны кисегез, сыннарын яндырыгыз!+
6Чөнки сез – Раббы Аллагыз өчен изге халык; Раббы Алла сезне җир йөзендәге барлык халыклар арасыннан Үз халкы итәр өчен сайлап алды+. 7Ни өчен Раббы сезне сайлаган, һәм сез Аның күңеленә хуш килгән соң? Башка халыклардан ишлерәк булган өчен түгел – сез бит бүтән халыкларга караганда азрак та+. 8Сезне яратканга күрә, Раббы, ата-бабаларыгызга биргән антына тугры калып, кодрәтле кулы белән сезне Мисырдан алып чыкты – коллык җиреннән, Мисыр патшасы кулыннан коткарды+.

9Шуңа күрә онытмагыз: Раббы Аллагыз – бердәнбер Аллаһы, Ул – тугрылыклы Аллаһы. Аны яратканнарга, Аның әмерләрен үтәүчеләргә, Үзенең Килешүенә тугры кала Ул, мәрхәмәтен меңенче буынга кадәр саклый+. 10Ә Аны күрәлмаучыларны Ул, вакытында җәзасын биреп, юкка чыгара – Аны күрәлмаучыларга җәзасын озак көттерми+. 11Карагыз аны, бүген мин сезгә ирештергән әмерләрне, кагыйдәләрне һәм кануннарны үтәгез.

12Әгәр бу кануннарны саклап, аларны төгәл үтәсәгез, Раббы Аллагыз, ата-бабаларыгызга ант иткәнчә, төзегән Килешүенә тугры калыр, һәрвакыт сезгә мәрхәмәтен саклар+. 13Ул сезне яратыр, Аның фатихасы белән балаларыгыз күп булыр. Ант эчеп, ата-бабаларыгызга вәгъдә иткән җирдә балаларыгызны ишле итәр, җирегезнең уңышын – ашлыкларыгызны, яңа өлгергән шәрабыгызны һәм зәйтүн маегызны, шулай ук эре һәм вак терлегегезне мул кылыр. 14Башка халыклардан аермалы буларак, сез иң фатихалысы булырсыз: ир-хатыннарыгыз – баласыз, терлегегез кысыр булмас+. 15Раббы сезне һәртөрле авырулардан саклар. Мисырда кичергән коточкыч авыруларны сезгә түгел, ә башкаларга – сезне күрәлмаучыларга җибәрер+. 16Раббы Аллагыз кулыгызга тапшырган бар халыкны юк итегез; кызганып тормагыз, илаһларына табынмагыз, чөнки алар сезгә тозак+.

Раббының Үз халкына ярдәм итәргә вәгъдә бирүе

17Бәлки, сез күңелегездән: «Бу халыклар бездән күбрәк, ничек итеп аларны куарбыз?» – дип уйлыйсыздыр. 18Әмма алардан курыкмагыз, Раббы Аллагызның фиргавенгә һәм бөтен Мисырга нәрсә эшләгәнен исегезгә төшерегез. 19Сез Раббы Аллагызның аларга нинди бәла-казалар җибәргәнен үз күзләрегез белән күрдегез; Аның могҗиза-галәмәтләрен, көчле-кодрәтле бөек кулы белән сезне Мисырдан алып чыкканын хәтерегезгә төшерегез. Раббы Аллагыз сез курыккан башка халыкларга да мисырлыларга эшләгәнне эшләр+. 20Шулардан тыш, сездән качып калучылар кырылып беткәнчегә кадәр, Раббы Аллагыз алар арасында курку тудырыр[*]+.

21Алардан курыкмагыз, чөнки сезнең арада – Раббы Аллагыз; Ул – бөек һәм дәһшәтле Аллаһы+. 22Раббы Аллагыз бу халыкларны сезнең күз алдыннан әкренләп куып бетерер. Сез аларны берьюлы кырып бетерә алмассыз, югыйсә әйләнә-тирәгездә кыргый җанварлар, үрчеп китеп, сезгә куркыныч тудырыр+. 23Раббы Аллагыз бу халыкларны сезнең кулга тапшырыр – алар юкка чыгып беткәнче, бу халыкларга Ул коткы салып торыр. 24Ул аларның патшаларын да сезнең кулга тапшырыр, һәм сез аларның исемнәрен җир йөзеннән юкка чыгарырсыз. Берәү дә сезгә каршы тора алмас – сез аларның барысын да кырып бетерерсез+.

25Шул халыклар табынган илаһларның сыннарын утта яндырыгыз; сыннардагы алтын-көмешкә кызыгып, аны үзегезгә алмагыз, югыйсә тозакка төшәрсез. Бу сыннар Раббы Аллагызга җирәнгечтер+. 26Үзегез дә шул җирәнгеч нәрсәләр кебек тәмам юк ителмәс өчен, аларны йортыгызга алып кермәгез. Алардан чирканыгыз һәм җирәнегез, чөнки алар тәмам юк ителергә тиеш.

8

Раббы Аллагызны онытудан сакланыгыз

8^1Мин бүген сезгә ирештергән барлык әмерләрне төгәл үтәгез, шул чагында исән-имин яшәрсез, ишәерсез, Раббы, ант эчеп, ата-бабаларыгызга вәгъдә иткән җиргә керерсез һәм аны биләрсез. 2Шуны онытмагыз: Раббы Аллагызның әмерләрен йөрәгегездә сакларсызмы, юкмы икәнен белер өчен, Ул сезне кырык ел буе чүл буйлап озын юллардан йөртеп тәрбияләде һәм сынады+. 3Ул сезне ач тотып басынкылатты, ә аннан соң сез дә, ата-бабаларыгыз да татып карамаган манна ашатты. Шуның белән Ул сезгә адәмнең икмәк белән генә түгел, ә бәлки Раббы әйткән һәр сүз белән яшәвен күрсәтте+. 4Шушы кырык ел буена киемегез дә тузмады, аягыгыз да шешмәде+. 5Исегездә тотыгыз: ата үз баласына нәсыйхәт биреп ялгышларын төзәткән сыман, Раббы Аллагыз да сезне шулай өйрәтә+. 6Шуңа күрә, Раббы Аллагыз юлыннан барып, Аңардан куркып, Аны хөрмәтләгез, Аның әмерләрен үтәгез. 7Раббы Аллагыз сезне бәрәкәтле җиргә алып бара. Анда елгалар һәм чишмәләр бар, калкулыклардан, үзәнле җирдән агып чыккан сулар,+
8бодай һәм арпа, йөзем куаклары, инҗир, анар агачлары, зәйтүн мае бирә торган агачлар һәм бал бар, 9туйганчы ашарга ризык, нәрсә кирәк булса, шул бар; җирендәге ташлардан – тимер, ә тауларыннан бакыр чыгарып була. 10Ашап туйгач, сезгә биргән шушы бәрәкәтле җир өчен Раббы Аллагызга рәхмәтегезне әйтегез.

11Карагыз аны, Раббының бүген минем аша сезгә ирештергән әмерләрен, кануннарын һәм кагыйдәләрен үтәмәүдән, Раббы Аллагызны онытудан сакланыгыз! 12Сезнең туйганчы ашарга ризыгыгыз булганда, яхшы йортлар төзеп, шунда яшәгәндә, 13күпләгән эре һәм вак терлегегез, алтын-көмешегез һәм башка мал-мөлкәтегез җитәрлек булганда, 14карагыз аны, һаваланып китеп, сезне Мисырдан, коллык җиреннән алып чыккан Раббы Аллагызны исегездән чыгармагыз+. 15Ул сезне агулы еланнар һәм чаяннар булган зур, коточкыч чүлдән алып барды, сезгә коргаксыган, сусыз җирдә кыя таштан су чыгарып эчертте,+
16шул чүлдә ата-бабаларыгыз белмәгән манна ашатты. Сезне буйсындырыр һәм сынар, ә соңыннан сезгә игелек кылыр өчен, шулай эшләде Ул+. 17«Бу байлыкны мин үз кулларым, үз көчем белән булдырдым», – дип уйламагыз+. 18Раббы Аллагызны күңелегездә тотыгыз, чөнки Ул сезгә байлык булдыру өчен көч бирә. Ата-бабаларыгыз белән беркеткән антлы килешүне Ул, шул рәвешле, бүгенгәчә үтәп килә. 19Әгәр инде Раббы Аллагызны онытып, башка илаһларга ияреп, аларга табына һәм баш иясез икән, бүген сезне бик каты кисәтеп куям: һичшиксез, һәлак булачаксыз! 20Раббы Аллагызның сүзенә колак салмасагыз, Ул, сезнең күз алдыгыздан башка халыкларны юк иткән кебек, сезне дә юк итәр+.

9

Исраил халкының тыңламавы

9^1И исраилиләр, тыңлагыз! Бүген сез, Үрдүн елгасын кичеп, шәһәрләре зур, ныгытмалары күккә кадәр ашкан, сездән күбрәк, көчлерәк халыкларның җирләрен яулап алырга барасыз. 2Анда озын буйлы, көчле халык – анакыймнар яши. «Берәү дә анакыймнарга каршы тора алмый», – дип әйткәнне ишеткәнегез бар инде+. 3Тик белеп торыгыз: Раббы Аллагыз, елганы сездән алда кичеп, яндырып юк итүче ут кебек, алдыгыздан барыр. Сез һөҗүм итеп алга барганда, Раббы бу халыкларны буйсындырыр һәм кырып бетерер; Ул сезгә вәгъдә иткәнчә, сез аларны бик тиз куып таратырсыз һәм юк кылырсыз+.

4Раббы Аллагыз бу халыкларны күз алдыгыздан кугач, эчегездән: «Без тугры халык булганга күрә, Раббы безне бу җиргә китерде», – дип уйламагыз. Раббы аларны, явыз булганнары өчен, күз алдыгыздан куар+. 5Дөрес яшәгән, күңелегез тугры булган өчен түгел, ә бәлки Раббы Аллагыз ул халыкларны явызлыклары өчен күз алдыгыздан куган һәм ата-бабаларыгызга – Ибраһимга, Исхакка, Ягъкубка биргән антын үтәр өчен, аларның җирен алырга киләсез+.

6Шуңа күрә белеп торыгыз: Раббы Аллагыз бу бәрәкәтле җирне сезгә тугры булганыгыз өчен биләргә бирми, чөнки сез бик кире халык+. 7Раббы Аллагызны чүлдә ничек ярсытканыгызны онытмагыз, исегезгә төшерегез: Мисыр җиреннән чыккан көннән алып, шушы урынга килеп җиткәнче, сез Раббыга гел карышып тордыгыз. 8Хореб тавында сез Раббыны шул дәрәҗәдә ярсыттыгыз ки, Ул ачуыннан сезне юк итәргә әзер иде+. 9Раббы сезнең белән төзегән килешүнең сүзләре язылган таш такталарны алырга дип тауга менгәч, мин анда кырык көн, кырык төн ашамый-эчми тордым,+
10һәм Раббы миңа анда Үз кулы белән язган ике таш такта бирде: бу таш такталарда сез барыгыз бергә җыелган көнне тауда ут-ялкын эченнән Раббы сөйләгән сүзләр язылган иде+. 11Кырык көн һәм кырык төн үткәч, Раббы миңа Килешү язылган шул ике таш тактаны бирде. 12Аннары болай диде: «Бар, тизрәк аска төш, чөнки Мисырдан алып чыккан халкың бозылды; Мин кушкан юлдан тиз тайпылды алар: үзләре өчен, коеп, сын ясадылар»+. 13Раббы миңа тагын: «Күреп торам: бу халык, чыннан да, бик үҗәт. 14Туктатма Мине, Мин аларны кырып бетерәм, җир йөзеннән исемнәрен юк итәм; ә синнән алардан да көчлерәк һәм ишлерәк халык булдырам», – диде+.

15Мин, ике таш тактаны кулыма алып, таудан төшеп киттем. Тау ул чакта ялкынланып яна иде. 16Карасам, Раббы Аллагызга каршы гөнаһ кылгансыз: үзегезгә, коеп, үгез бозау сыны ясагансыз. Раббы кушкан юлдан бигрәк тиз тайпылгансыз! 17Кулымдагы ике таш тактаны күз алдыгызда җиргә атып бәрдем, һәм алар чәлпәрәмә килеп ватылды. 18Сезнең барлык гөнаһларыгыз өчен, Раббы каршында явызлыклар кылып Аны ачуландырганыгыз өчен, элеккеге кебек кырык көн, кырык төн ашамый-эчми Раббы алдында җиргә капланган килеш тордым+. 19Раббының нәфрәтеннән һәм ярсуыннан курыктым мин, чөнки Ул сезне юк итәргә теләде. Әмма Раббы мине бу юлы да тыңлады. 20Һарунга бик каты ачуы килеп, Раббы аны да юк итәргә теләде, мин ул вакытта Һарун өчен дә ялвардым. 21Ясаган гөнаһлы әйберегезне – үгез бозауны алдым да утка салдым, аннары ваттым, тузан хәленә килгәнче ваклап, таудан агып төшкән инешкә сибеп җибәрдем+.

22Сез Раббыны Табыгырада да, Массаһта да, Кыйбрут-Һаттавада да ярсыттыгыз+. 23Раббы, сезне Кадыш-Барниадан җибәргәндә: «Барыгыз, Мин сезгә бирәсе җирне үзегезгә алыгыз», – дип әйтте, ләкин сез Раббы Аллагызның кушканына каршы килдегез, Аңа ышанмадыгыз, сүзен тыңламадыгыз+. 24Мин сезне белә башлаган көннән бирле Раббыга гел карышып тордыгыз. 25Мин Раббы каршында кырык көн, кырык төн җиргә капланган килеш тордым, чөнки Ул сезне юк итәргә теләде. 26Раббыга ялварып, мин: «И Хуҗам-Раббым, бөеклегең белән коткарган, кодрәтле кулың белән Мисырдан алып чыккан Үз халкыңны, Үз биләмәңне юк итмә, – дидем. –+
27Колларың Ибраһим, Исхак, Ягъкубны исеңә төшер; бу халыкның үҗәтлегенә, яманлыгына, гөнаһына карама. 28Югыйсә Син безне алып чыккан җирдә яшәүчеләр: „Раббы аларны Үзе вәгъдә иткән җиргә алып килә алмады, аларга нәфрәтләнгәнгә күрә, чүлдә үтерер өчен, моннан алып чыгып китте“, – диярләр+. 29Ә алар – Үзеңнең бөек көч-кодрәтең белән Мисыр җиреннән алып чыккан Үз халкың, Үз биләмәң»+.

10

Кануннарның яңадан кабул ителүе һәм Леви ыругын сайлап алу

10^1•Ул чагында Раббы миңа әйтте: «Беренчесе төсле үк итеп, үзеңә ике таш такта яса, шулай ук агачтан сандык эшлә дә Минем янга, тауга мен;+
2Мин элеккеге, син ваткан таш такталарга язылган сүзләрне яңа такталарга язармын. Шуннан син аларны сандыкка салырсың»+. 3Мин сәрви агачыннан сандык һәм, элеккеге кебек итеп, ике таш такта ясадым һәм, шуларны тотып, тауга мендем+. 4Барыгыз да бергә җыелган көнне тауда ут-ялкын эченнән сезгә әйткән шул ук ун канунны Раббы, таш такталарга элеккеге кебек язып, миңа бирде+. 5Шуннан соң мин, кире борылып, таудан төштем, таш такталарны, Раббы кушканча, үзем ясаган сандыкка салдым. Алар әле дә шул сандыктадыр+.

6(Исраилиләр Бәне-Ягакан коеларыннан Мусирәгә киттеләр; Һарун шунда вафат булды һәм җирләнде, ә рухани булып аның урынына углы Элгазар калды+. 7Алар шуннан Гөдгөдәгә, Гөдгөдәдән сулы җиргә – Йотбатага киттеләр+. 8Раббының Килешү сандыгын күтәреп йөртер, Аның каршында хезмәт итәр өчен, Аның исеменнән фатиха бирер өчен, Раббы әнә шул вакытта Үзенә Леви ыругын аерып алды. Бу хәзер дә шулай дәвам итә+. 9Шуңа күрә левиләргә, туганнарыннан аермалы буларак, бернинди биләмә яки өлеш бирелмәде: Раббы Аллагыз әйткәнчә, аларның өлеше – Раббы Үзедер.)+

10Әүвәлге сыман, тауда мин кырык көн, кырык төн үткәрдем, Раббы бу юлы да сүзләремә колак салды – сезне юк итәргә теләмәде+. 11Раббы миңа әйтте: «Бар, бу халыкны алып, юлга чык – Мин, ант эчеп, ата-бабаларына вәгъдә иткән җирне барып алсыннар»+.

12Шулай итеп, Исраил халкы, Раббы Аллагыз сездән нәрсә тели? Бары тик Раббы Аллагыздан куркып, Аны хөрмәт итүне, һәрвакыт Аның юлыннан баруны, бар йөрәгегез һәм җаныгыз белән Аны яратуыгызны, Аңа хезмәт күрсәтүегезне,+
13бүген сезгә ирештергән әмерләрне, кагыйдәләрне үтәвегезне тели. Шулай эшләсәгез, игелек күрерсез+. 14Күк вә күкнең югары каты, җир йөзе вә андагы бар нәрсә – Раббы Аллагызныкы,+
15әмма Раббы бары тик аталарыгызны якын күрде һәм яратты, бар халыклар арасыннан сезне – алардан соң килгән нәсел варисларын сайлап алды. Сез бүген дә Аның халкы+. 16Шуның өчен йөрәгегезне сөннәтләгез[*], бүтән үҗәтләнмәгез+.

17Чөнки Раббы Аллагыз – аллаларның Алласы, хакимнәрнең Хакиме; Ул – бөек, кодрәтле һәм дәһшәтле Аллаһы; Ул кемнең кем булуына карап хөкем итми, ришвәт алмый+. 18Үксезләрнең һәм толларның хакын хаклый Ул, килмешәкләрне ярата: аларга ризык һәм кием бирә+. 19Сез дә килмешәкләрне кайгыртыгыз, чөнки үзегез дә Мисыр җирендә килмешәк хәлендә идегез+. 20Раббы Аллагыздан куркып, Аны хөрмәтләгез, Аның Үзенә генә хезмәт итегез һәм Аңа сыеныгыз, Аның исеме белән ант итегез+. 21Ул – сезнең мактанычыгыз, үз күзләрегез белән күргән, сезнең өчен гаҗәеп вә дәһшәтле эшләр кылган Аллагыз. 22Мисырга аталарыгыз җитмеш җан булып килде, ә хәзер Раббы Аллагыз сезне күктәге йолдызлар санынча ишәйтте+.

11

Раббы Алланың гаҗәеп эшләре

11^1Шулай итеп, Раббы Аллагызны яратыгыз һәм Аның кушканнарын, кагыйдәләрен, кануннарын, әмерләрен һәрвакыт үтәгез. 2Шуны онытмагыз: Раббы Аллагызның ничек сабак биргәнен балаларыгыз түгел, ә сез үзегез күрдегез һәм башыгыздан кичердегез. Сез Аның бөеклеген, көчле-кодрәтле кулын, 3Мисыр патшасы фиргавенгә, бөтен Мисыр иленә кылган галәмәтләрен вә эшләрен күрдегез. 4Мисырлылар сезне куганда, ничек итеп Раббы аларның гаскәрен, атларын һәм арбаларын Камышлы диңгез суларына батырды – аларны юк итте! (Бүгенге көндә дә бу шулайдыр.)+
5Сез чүлдә йөргәндә, шушы урынга килеп җиткәнче, нәрсәләр эшләде Ул сезнең өчен!+
6Бөтен Исраил алдында Рубин ыругыннан Элиаб угыллары Датан һәм Абирамны ни эшләтте Ул! – гаиләләрен, чатырларын һәм бар хезмәтчеләре белән малларын җир ярылып йотканын үзегез күрдегез+. 7Дөрестән дә, сез үз күзләрегез белән Раббы кылган барлык бөек эшләрне күрдегез.

8Шулай итеп, мин бүген сезгә кушканнарның барысын да үтәгез, шул чагында, Үрдүн елгасын кичеп, үзегез барасы җирне яулап алырга көчегез җитәр, һәм 9сез Раббы ата-бабаларыгызга һәм аларның нәсел варисларына бирергә ант иткән, сөт вә бал агып торган җирдә озын гомер итәрсез+. 10Сез биләмәгә керәсе җир сез калдырып чыккан Мисыр җире кебек түгел. Анда бит, орлык чәчсәң, суны үз кулларың белән ташып сибәргә кирәк иде. 11Елганы кичкәннән соң, сез билисе җирдә таулар һәм үзәнлекләр бар, һәм алар күктән яуган яңгыр белән сугарыла,+
12бу җир турында Раббы Аллагыз Үзе кайгырта, Раббы Аллагыз аны ел әйләнәсе күз уңыннан төшерми+. 13Бүген мин сезгә әйтә торган әмерләрне төгәл үтәсәгез – Раббы Аллагызны бөтен йөрәгегез, бөтен җаныгыз белән яратсагыз, Аңа хезмәт итсәгез,+
14«Мин, Раббы, җирегезгә яңгырны көзен дә, язын да кирәк вакытта яудырырмын, һәм сезнең икмәгегез дә, шәрабыгыз да, зәйтүн маегыз да булыр;+
15Мин малларыгыз өчен кырларыгызда үлән үстерермен; һәрвакыт туйганчы ашарлык ризыгыгыз булыр»+. 16Күңелегез алданып, Аның юлыннан тайпылудан, башка илаһларга хезмәт итүдән һәм табынудан сакланыгыз. 17Югыйсә Раббының сезгә ачуы кузгалыр, һәм Ул күкне бикләр дә, яңгыр яумас, ә җир үзенең уңышын бирмәс, һәм сез Раббы бирәсе бәрәкәтле җирдән юк ителерсез+.

Сүзләремне йөрәгегезгә һәм күңелегезгә салыгыз

18Шулай итеп, минем бу сүзләремне йөрәгегезгә һәм күңелегезгә салыгыз, билге итеп кулыгызга, искә төшерү өчен, маңгаегызга бәйләгез+. 19Аларны балаларыгызга өйрәтегез, өйдә утырганда да, юлда йөргәндә дә, ятканда да, торганда да телегездән төшермәгез+. 20Аларны өегезнең ишек яңакларына, шәһәр капкаларына язып куегыз+. 21Шулай эшләсәгез, Раббы ата-бабаларыгызга бирергә ант иткән җир өстендә күк күпме торса, ул җирдә сезнең һәм балаларыгызның гомере шулкадәр озын булыр.

22Әгәр сез «Раббы Аллагызны яратыгыз, Аның юлыннан гына йөрегез, Аңа сыеныгыз» дигән әмеремне үтәсәгез, 23ул чагында Раббы шушы халыкларның барысын күз алдыгыздан куып җибәрер, һәм сез үзегездән ишлерәк, көчлерәк булган халыкларның җирен яулап алырсыз. 24Аягыгыз баскан һәр җир сезнеке булыр, җирегез чүл буйлап Ливанга, чигегез хәтта Фырат елгасыннан көнбатыш диңгезгә кадәр җитәр+. 25Берәү дә сезгә каршы тора алмас: Раббы Аллагыз, вәгъдә иткәненчә, сезнең аягыгыз баскан һәр җирдәге халыкларны сездән куркып калтырый торган итәр+.

Фатиха һәм ләгънәт

26Менә, мин бүген сезгә фатиха йә ләгънәт сайларга тәкъдим итәм:+
27әгәр Раббы Аллагызның мин бүген сезгә ирештерә торган әмерләрен үтәсәгез, фатиха алырсыз,+
28ә инде Раббы Аллагызның әмерләрен үтәмәсәгез һәм мин бүген сезгә барырга кушкан юлдан тайпылсагыз, элек үзегез белмәгән илаһларга иярсәгез, ләгънәт алырсыз+.

29Раббы Аллагыз сезне билисе җирләрегезгә китереп җиткергәч, Гәризим тавында Раббының фатихасын, ә Эвал тавында ләгънәтен игълан итәргә тиешсез+. 30Бу таулар, белгәнегезчә, Үрдүн елгасының аръягында, Араба тигезлегендә яшәүче кәнганиләр җирендә урнашкан. Көнбатышка бара торган юл буенда, Гилгәл каршында, Мөре имәнлегеннән ерак түгел алар+. 31Раббы Аллагызның сезгә бирәсе җирен үзегезгә алыр өчен, Үрдүн елгасын кичеп чыккач һәм, аны алып, шунда яши башлагач, 32карагыз аны, бүген мин сезгә ирештергән барлык канун-кагыйдәләрне төгәл үтәгез.

12

Раббыга табыну урыны турында

12^1Ата-бабаларыгызның Раббы Алласы сезгә бирәсе биләмә җирендә сез гомер буе төгәл үтәргә тиешле канун-кагыйдәләр менә шушылар.

2Сез яулап алган халыкларның биек тауларда, калкулыкларда, киң учарлы агачлар астында үз илаһларына табына торган барлык урыннарын тәмам юк итегез+. 3Мәзбәхләрен җимерегез, изге баганаларын ватып ташлагыз, алиһә Аширә хөрмәтенә куелган баганаларны яндырыгыз, илаһларының сыннарын кисегез, ул урында исемнәрен дә калдырмагыз+.

4Сез Раббы Аллагызга алар үз илаһларына табынган кебек табынырга тиеш түгел; 5Раббы Аллагыз барлык ыруг җирләре арасыннан Үз исеме өчен сайлаган урынга табынырга барыгыз,+
6үзегезнең тулаем яндыру һәм башка корбаннарыгызны, жирегездән алган уңышның уннан бер өлешен, махсус сайланган бүләкләрегезне, нәзер ителгән һәм ихтыяри бүләкләрегезне, беренче булып туган эре һәм вак терлегегезне шунда китерегез. 7Шушы урында, Раббы Аллагызның фатихасы белән эшләп тапканнарыгыз өчен сөенеп, Раббы Аллагыз каршында гаиләләрегез белән ашагыз һәм күңел ачыгыз+.

8Бүгенге көндә без кылганны кабатламагыз – биредә һәркем үзе дөрес дип тапканча эш итә+. 9Әлегә сез Раббы Аллагыз бирәсе тыныч урынга, аласы биләмәгезгә җитмәдегез+. 10Ә инде Үрдүн елгасын кичеп, Раббы Аллагыз сезгә биләмә итеп бирәсе җиргә урнашкач, һәм Ул сезне әйләнә-тирәгездәге барлык дошманнарыгыздан коткарып тынычландыргач, сез иминлектә яши башларсыз+. 11Шул вакытта Раббы Аллагыз Үз исеме өчен нинди урынны сайласа, мин кушкан һәммә нәрсәне: тулаем яндыру һәм башка корбаннарыгызны, жирегездән алган уңышның уннан бер өлешен, махсус сайланган бүләкләрегезне, Раббыга нәзер итеп аерып куелган барлык бүләкләрне шунда китерегез+. 12Сез үзегез, угыл-кызларыгыз, ир һәм хатын-кыз колларыгыз, үз җирләре, биләмәләре булмаган һәм шәһәрләрегездә яшәгән левиләр белән бергә Раббы Аллагыз каршында куанырсыз+.

13Күргән бер урында тулаем яндыру корбаннары китерүдән сакланыгыз; 14ыругларыгыз арасыннан Раббы Аллагыз сайлап алган урында гына тулаем яндыру корбаннары китерегез һәм мин кушканнарның барысын шунда эшләгез. 15Ә инде җаныгыз теләгән вакытта, Раббы Аллагыз, фатиха кылып, сезгә биргән терлекне торак урыннарыгызда үзегез теләгән кадәр суеп ашый аласыз; пакь булганнар да, пакь булмаганнар да бу итне тау кәҗәсе итен яки болан итен ашаган кебек ашый алалар. 16Әмма сез кан ашарга тиеш түгел – аны, су кебек, җиргә түгегез+.

17Ашлыгыгызның, шәрабыгызның, зәйтүн маегызның уннан бер өлешен, беренче булып туган эре һәм вак терлекне, нәзер итеп әйткән әйберләрне, махсус сайланган бүләкләрне, ихтыяри бүләкләрне яшәгән урыннарыгызда ашарга ярамый; 18сез аларны Раббы Аллагыз сайлаган урында, Раббы Аллагыз алдында угыл-кызларыгыз, ир вә хатын-кыз колларыгыз, сезнең белән бергә шәһәрләрегездә яшәүче левиләр белән ашарга тиешсез. Раббы Аллагыз каршында шулай иткәндә, эшләп тапканнарыгыз өчен куанырсыз. 19Карагыз аны, илегездә сезнең белән бергә яшәүче левиләрне гомер буе кайгыртыгыз+.

20Раббы Аллагыз, вәгъдә иткәненчә, җирегезнең чикләрен киңәйткәч, ит ашыйсыгыз килеп: «Минем ит ашыйсым килә», – дип әйтсәгез, сез аны җаныгыз теләгәнчә ашый аласыз; 21әгәр Раббы Аллагыз Үз исеме өчен сайлаган урын сездән ерак икән, ул вакытта сез Раббы биргән эре яки вак терлекне мин кушканча чала һәм үзегез яшәгән җирдә теләгән чакта ашый аласыз. 22Аларны сез тау кәҗәсе, болан ите ашаган кебек ашагыз; аны пакь булганнар да, пакь булмаганнар да ашый ала. 23Тик кан ашаудан сакланыгыз, чөнки кан ул – тереклек; тереклекне ит белән бергә ашамагыз+. 24Кан ашамагыз, аны, су кебек, җиргә түгегез. 25Кан ашамасагыз, сез үзегез дә, балаларыгыз да игелек күрерсез, чөнки сез Раббы каршында дөрес гамәл кылган булырсыз.

26Ә Раббыга багышланган бүләкләрегезне һәм нәзер итеп әйткән бүләкләрегезне Раббы сайлаган урынга алып килергә тиешсез. 27Тулаем яндыру корбаннарыгызны, ите һәм каны белән бергә, Раббы Аллагызның мәзбәхендә корбан итегез, башка корбаннарыгызның канын Раббы Аллагызның мәзбәхенә агызыгыз, ә итен ашагыз.

28Мин әйткән барлык сүзләргә колак салыгыз һәм аларны үтәгез, шулай эшләсәгез, сезгә һәм сездән соң килгән балаларыгызга гомер буе яхшы булыр, чөнки сез Раббы Аллагыз каршында игелекле һәм дөрес гамәлләр кыласыз.

29Раббы Аллагыз сез билисе җирдәге халыкларны күз алдыгыздан юк иткәч, сез алар җиренә кереп урнашырсыз. 30Шунда сак булыгыз, тозакка эләгә күрмәгез, алар юк ителгәч: «Бу халыклар үз илаһларына ничек табынган булсалар, без дә шулай эшләрбез», – дип, аларның илаһлары белән кызыксынмагыз+. 31Сез Раббы Аллагызга алар үз илаһларына гыйбадәт кылган кебек гыйбадәт кылмагыз. Ул халыклар үз илаһлары өчен башкарган эшләрнең һәммәсе Раббыга җирәнгеч, һәм Ул аларның бу эшләренә нәфрәт белән карый; ул халыклар, үз илаһларына багышлап, хәтта угыл-кызларын яндыралар+.

32Сезгә әйтеп куям: мин кушканнарның һәммәсен дә төгәл үтәгез; минем кушканнарга үзегездән берни өстәмәгез дә, киметмәгез дә+.

13

Башка илаһларга табынудан кисәтү

13^1Әгәр сезнең арада пәйгамбәр яки төш юраучы булып, сезгә галәмәт яки могҗиза буласын юраса,+
2һәм ул әйткән галәмәт яки могҗиза тормышка аша калса, шуннан соң әлеге пәйгамбәр моңарчы сез белмәгән башка илаһларга иярергә, аларга табынырга әйтсә,+
3бу пәйгамбәрне яки төш юраучыны тыңламагыз – Раббы Аллагызны бөтен йөрәгегез, бөтен җаныгыз белән яратасызмы, юкмы икәнне белер өчен, шулай сыный Ул. 4Раббы Аллагызга гына иярегез һәм, Аңардан куркып, Аны хөрмәтләгез; Аның әмерләрен үтәгез, сүзләренә колак салыгыз, Аңа гына табыныгыз һәм сыеныгыз. 5Ә теге пәйгамбәр яки төш юраучы исә үтерелергә тиеш, чөнки ул сезне Мисырдан, коллык җиреннән алып чыгып коткарган Раббы Аллагызга каршы котыртты, сезне Раббы Аллагыз барырга кушкан юлдан читләштерергә тырышты; үзегезнең арадан явызлыкны шулай юк итегез+.

6-7Әгәр синең бертуганың, углың яки кызың, яраткан хатының яки җаның кебек күргән дустың, син дә, ата-бабаларың да белмәгән башка илаһлар белән яшертен рәвештә кызыктырып, әйләнә-тирәңдә яки еракта, җирнең бер читеннән икенче читенә кадәр урнашкан халыкларның илаһларына табынырга чакырса, 8аны тыңлама, сүзенә колак салма, аны кызганма, жәлләп яклама –+
9аны үтерергә иң беренче булып синең кулың, аннары калган барлык кешеләрнең кулы күтәрелергә тиеш+. 10Андый кешене таш атып үтерегез, чөнки сезне Мисырдан, коллык җиреннән алып чыккан Раббы Аллагыздан читләштермәкче була ул+. 11Бу турыда бөтен Исраил ишетер һәм куркуга калыр, арагызда мондый явызлыкны бүтән эшләмәсләр.

12-13Әгәр Раббы Аллагыз сезгә яшәү өчен бирәсе шәһәрләрегезнең берәрсендә арагыздагы намуссыз кешеләрнең моңарчы сез белмәгән башка илаһлар артыннан иярергә һәм аларга табынырга өндәгәнен ишетсәгез,+
14башта моны тикшерегез һәм җентекләп сорашыгыз; әгәр шундый бозыклыкның сезнең арада булганлыгы төгәл ачыкланса, 15бу шәһәрнең халкын кылыч белән тураклагыз, шәһәрне, андагы бөтен нәрсәне һәм мал-туарны кылыч белән тәмам юк итегез. 16Шәһәр мәйданы уртасына бар байлыкны җыеп китерегез һәм Раббы Аллагызга тулаем яндыру корбаны итеп шәһәрне, бөтен байлыкны утта яндырыгыз. Ул мәңгелек хәрабәлектә булырга тиеш, бервакытта да яңадан күтәрелергә тиеш түгел+. 17Юк ителергә тиешле нәрсәләрдән бернәрсәне дә үзегезгә алмагыз. Шулай эшләсәгез, Раббы Үзенең ярсуын басар, сезгә шәфкать күрсәтер һәм, ата-бабаларыгызга ант иткәнчә, халкыгызны ишле итәр,+
18әгәр Раббы Аллагыз каршында дөрес гамәлләр кылып, Аның бүген мин сезгә ирештергән барлык әмерләрен үтәп, Раббы Аллагызның сүзенә колак салсагыз, бөтенесе дә шулай булачак.

14

14^1Сез – Раббы Аллагызның балалары, шуңа күрә берәрсе үлә калса, кайгы билгесе итеп, тәнегезгә яралар ясамагыз, башыгызны кырмагыз;+
2чөнки сез Раббы Аллагыз өчен изге халык, Раббы җир йөзендә яшәүче барлык халыклар арасыннан, Үз халкы итәр өчен, сезне сайлап алды+.

Чиста һәм чиста булмаган хайваннар

3•Чиста булмаган хайваннарны ашамагыз. 4Менә сезгә ашарга яраклы маллар: сыер, сарык, кәҗә, 5мөгезле болан һәм тау кәҗәсе, кыргый үгез һәм кыр кәҗәсе, нәфис болан, антилопа һәм кыр тәкәсе, кыргый сарык. 6Күши торган һәм аеры тояклы һәртөрле малны ашарга ярый. 7Аеры тояклы, ләкин күшәмәүче, яисә күшәүче, әмма аеры тояклы булмаган хайванның итен ашарга ярамый. Бу – дөя, куян, кушаяк, чөнки күшәсәләр дә алар аеры тояклы түгел, сезнең өчен алар – хәрәм. 8Дуңгыз аеры тояклы булса да күшәми, сезнең өчен ул – хәрәм. Бу хайваннарның итен ашамагыз һәм үләксәсенә кагылмагыз.

9Суда яшәүче канатлы һәм тәңкәле җан ияләренең һәммәсен ашый аласыз. 10Ә тәңкәсез һәм канатсыз җан ияләрен ашамагыз, сезнең өчен алар – хәрәм.

11Хәрәм булмаган һәртөрле кош итен ашый аласыз. 12Әмма кошлардан түбәндәгеләрне ашарга ярамый: бөркет, гриф, диңгез бөркете, 13тилгән, лачынның бар төре, 14козгынның бар төре, 15тәвә кошы, ябалак, акчарлак, карчыганың бар төре, 16байгыш, ибис, ак ябалак, 17чүл ябалагы, сип, балык аулаучы, 18ләкләк, челән һәм аның бар төре, һөдһөд һәм ярканат.

19Барлык канатлы бөҗәкләр сезнең өчен хәрәм, аларны ашамагыз. 20Хәрәм булмаган һәртөрле канатлыларны ашый аласыз.

21Үз үлеме белән үлгән хайванны ашамагыз, чөнки сез – Раббы Аллагызның изге халкы. Аны арагызда яшәгән килмешәкләргә бирә яисә чит кавем кешеләренә сата аласыз.

Кәҗә бәтиен анасының сөтендә пешермәгез+.

Гошер турындагы канун

22Кырларыгыздан алган уңышның уннан бер өлешен һәр ел саен аерып куегыз+. 23Раббы Аллагыз Үз исеме өчен сайлаган урында, Аның каршында ашлыгыгызның, яңа җитешкән шәрабыгызның, зәйтүн маегызның уннан бер өлешен, беренче булып туган эре һәм вак терлегегезне ашагыз. Моны сез һәрвакыт Раббы Аллагыздан куркып, Аны хөрмәтләргә өйрәнү өчен эшләгез. 24Әгәр инде Раббы Аллагыз Үз исеме өчен сайлаган урын бик ерак икән, Раббы Аллагызның фатихасы белән өлгергән уңышыгызның уннан бер өлешен анда илтеп җиткерергә мөмкинлегегез булмаса, 25боларны көмешкә алмаштырыгыз һәм, көмешне кулыгызга тотып, Раббы Аллагыз сайлаган урынга килегез. 26Шушы көмешкә күңелегез теләгән сыерны, сарыкны, шәрабны, исерткеч эчемлекне, җаныгыз теләгән бар нәрсәне сатып алыгыз да шунда Раббы Аллагыз каршында ашагыз һәм бөтен йортыгыз белән күңел ачыгыз.

27Шәһәрләрегездә сезнең белән бергә яшәүче левиләрне кайгыртырга онытмагыз, чөнки аларга бернинди биләмә дә, өлеш тә бирелми+. 28Һәр өченче елның ахырында шул ел уңышының уннан бер өлешен аерып куегыз һәм яшәгән урыныгызда саклагыз+. 29Шулай эшләсәгез, биләмәләре булмаган левиләр дә, килмешәкләр дә, ятимнәр дә, арагыздагы толлар да килеп туйганчы ашый алырлар, шуның өчен Раббы Аллагыз сезнең бар эшегезгә фатихасын бирер.

15

Бурычларны кичерү елы

15^1Һәр җиденче елның ахырында бурычларны кичерегез+. 2Бурычларны кичерү болай эшләнә: үзенең исраили кардәшенә бурычка биргән кеше бурычны кичерергә тиеш, аны якыныннан кире кайтарып бирүне сорарга тиеш түгел, чөнки әлеге ел Раббының бурычларны кичерү елы дип игълан ителде. 3Читтән килгән кешедән түләтергә була, әмма исраили кардәшегезгә биргән бурычны кичерергә тиешсез+. 4Раббы Аллагыз тарафыннан үзегезгә биләмә итеп биреләсе җирдә Ул сезне мул итеп фатихалар. Шуңа күрә сезнең арада ярлылар булырга тиеш түгел. 5Әмма бары Раббы Аллагыз сүзенә колак салсагыз һәм бүген мин сезгә ирештергән бу әмерләрне төгәл үтәсәгез, шулай булыр. 6Вәгъдә иткәненчә, Раббы Аллагыз сезгә фатихасын бирер, шул чагында сез күп халыкларга әҗәткә бирерсез, ә үзегез әҗәткә алмассыз. Сез күп халыклар өстеннән хакимлек итәрсез, ләкин алар сезнең өстән хакимлек итмәсләр+.

7Әгәр Раббы Аллагыз сезгә бирәсе җирдә, сез яшәгән урында, исраилиләрнең берәрсе фәкыйрьлеккә төшсә, каты бәгырьле булмагыз, ярлы кардәшегезгә ярдәм итүдән баш тартмагыз, 8юмарт булыгыз, аңа күпме кирәк, шуның кадәр биреп торыгыз+. 9Карагыз аны, җиденче ел – бурычларны кичерү елы якынлаша, дигән усал уй күңелегезгә кермәсен, һәм, шулай уйлап, ярлы кардәшегезгә караңгы чырай күрсәтмәгез, ярдәмегездән ташламагыз. Югыйсә бу хакта ул Раббыга белдерер, ә сез гаепле булырсыз. 10Аңа мул итеп, жәлләмичә бирегез; шулай эшләсәгез, Раббы Аллагыз эшләп тапканнарыгызга, бар эшегезгә фатихасын бирер. 11Чөнки җирегездә мохтаҗлар һәрвакыт булыр; шунлыктан мин сезгә кушам: ярлы һәм мохтаҗ кардәшегезгә кулыгыз юмарт булсын+.

Колларны азат итү турындагы канун

12Әгәр гыйбри[*] ир яки хатын-кыз кардәшегез үзен сезгә кол итеп саткан булса, ул сезгә алты ел хезмәт иткәч, җиденче елында сез аны азат итәргә тиеш+. 13Азат иткәндә, аны буш кул белән җибәрмәгез. 14Бу кешегә үз сарыкларыгыздан, ашлыгыгыздан һәм шәрабыгыздан мул итеп өлеш чыгарыгыз; сезгә Раббы Аллагыз нинди фатиха бирсә, сез дә колыгыз булган кешегә мул итеп бирегез. 15Мисырда үзегезнең кол булуыгызны һәм Раббы Аллагызның сезне коткаруын исегездән чыгармагыз, шуңа күрә мин хәзер сезгә шулай кушам.

16Әгәр инде колыгыз, сездә үзенә яхшы булганлыктан: «Минем синнән китәсем килми, чөнки мин сине һәм гаиләңне яратам», – дисә, 17ул вакытта колыгызны ишек янына бастырып, колагын без белән тишегез. Шуннан ул гомерлеккә колыгыз булыр. Хатын-кыз колыгыз белән дә шулай эшләгез+. 18Колыгызны азат итеп җибәргәнгә үкенмәгез, чөнки ул сезгә алты ел хезмәт итү дәверендә ялланып эшләүчегә караганда икеләтә файда китерде. Колыгызны азат иткән өчен, Раббы Аллагыз бөтен эшегезгә фатихасын бирер.

Беренче булып туган терлек турында канун

19Эре һәм вак терлектән беренче булып туган һәр иркәк хайванны Раббы Аллагызга багышлагыз: беренче булып туган үгезне эшкә файдаланмагыз, сарык һәм кәҗәдән туган беренче бәтинең йонын кырыкмагыз+. 20Һәр елны гаиләгез белән бергә Раббы Аллагыз каршында, Ул сайлаган урында шул терлекләрнең итен ашагыз. 21Әгәр хайванның ниндидер кимчелеге табылса (аксак, сукыр яки башкача имгәнгән булса), аны Раббы Аллагызга корбан итәргә тиеш түгелсез+. 22Аны үзегезнең торагыгызда ашый аласыз. Пакь адәм дә, пакь булмаган адәм дә, тау кәҗәсе яки болан ите ашагандай, аны ашый ала. 23Әмма сез кан ашарга тиеш түгел; аны, су кебек, җиргә түгегез+.

16

Котылу бәйрәме

16^1•Абиб аенда, Раббы Аллагызны олылап, Котылу бәйрәме үткәрегез, чөнки шул айда Раббы Аллагыз төнлә белән сезне Мисырдан алып чыкты. 2Раббы Үз исеме өчен сайлаган урында Котылу бәйрәме хөрмәтенә, Раббы Аллагызга корбан итеп, вак һәм эре терлектән хайван чалыгыз. 3Аны ачыга пешкән икмәк белән ашамагыз. Сез Мисырдан бик ашыгыч чыгып киттегез, шунлыктан, Мисыр җиреннән чыгып киткән көнегезне гомер буе исегездә тоту өчен, җиде көн дәвамында төче камырдан пешкән икмәк – «хәсрәт икмәге» ашагыз+. 4Җиде көн дәвамында бөтен илегездә сезнең берегездә дә ачыткы булмасын, беренче көнне кичен корбанга чалган иттән иртәнгә бернәрсә дә калырга тиеш түгел+.

5Котылу бәйрәме корбанын сез Раббы Аллагыз сезгә яшәр өчен бирә торган шәһәрләрнең теләсә кайсында чалырга тиеш түгел, 6сез аны Раббы Аллагыз Үз исеме өчен сайлаган урында гына чалыгыз. Котылу бәйрәме корбанын сез нәкъ Мисырдан чыгып киткән вакытта – кичен кояш батканда чалыгыз. 7Корбан итен Раббы Аллагыз сайлаган урында пешереп ашагыз, иртәгесен исә чатырларыгызга кайтыгыз. 8Алты көн дәвамында төчегә пешкән икмәк ашагыз, ә җиденче көндә Раббы Аллагызны хөрмәтләргә җыелыгыз. Бу көнне сез эшләргә тиеш түгел.

Атналар бәйрәме

9Иген ура башлаган көннән җиде атнаны санап куегыз+. 10Шул җиде атнадан соң Раббы Аллагыз хөрмәтенә Атналар бәйрәме үткәрегез, Раббы Аллагызның сезгә биргән фатихасына карап, ихтыяри бүләкләр китерегез. 11Раббы Аллагызның каршына килеп, угыл-кызларыгыз, ир-ат вә хатын-кыз колларыгыз, сезнең белән бергә яшәгән левиләр, арагыздагы килмешәкләр, ятимнәр һәм толлар белән бергә Раббы Аллагыз Үз исеме өчен сайлаган урында күңел ачыгыз. 12Мисырда кол булганыгызны хәтерегездән чыгармагыз, бу кагыйдәләрне төгәл үтәгез+.

Чатырлар бәйрәме

13Икмәгегез җыелып сугылгач, йөзем сулары сыгылгач, җиде көн буе Чатырлар бәйрәме үткәрегез;+
14һәм угыл-кызларыгыз, ир-ат вә хатын-кыз колларыгыз, сезнең белән бергә яшәгән левиләр, килмешәкләр, ятимнәр, толлар белән бергә күңел ачыгыз. 15Раббы Аллагыз бөтен уңышыгызга һәм эшләрегезгә фатихасын биргәнгә, Раббы Аллагыз хөрмәтенә Ул сайлаган урында җиде көн дәвамында шатланып бәйрәм итегез.

16Елга өч мәртәбә барлык ирләр Раббы Аллагыз каршына, Ул сайлаган урынга килергә тиешләр: Төче күмәч бәйрәменә, Атналар бәйрәменә һәм Чатырлар бәйрәменә. Раббы каршына берәү дә буш кул белән килмәсен. 17Раббы Аллагызның сезгә биргән фатихасына карап, һәркайсыгыз бүләген китерсен.

Хөкемчеләрнең бурычы

18Раббы Аллагыз сезгә бирәчәк бар урында, халыкны гадел хөкем итсеннәр өчен, һәр ыругка хөкемчеләр һәм җитәкчеләр куегыз+. 19Гаделлекне бозмагыз, кемнең кем булуына карап хөкем итмәгез, ришвәт алмагыз, чөнки ришвәт акыллыларның күзен томалый, гаепсезләрне харап итә+. 20Гаделлеккә, бары тик гаделлеккә омтылыгыз. Шулай эшләсәгез – яшәрсез һәм Раббы Аллагыз сезгә бирәсе җирне үзегезгә алырсыз.

Мәзбәхнең пакьлеге

21Раббы Аллагызның мәзбәхе янына, алиһә Аширәгә атап, бернинди агач баганалар утыртмагыз+. 22Шулай ук таш баганалар да куймагыз, чөнки Раббы Аллагыз моңа нәфрәт белән карый.

17

17^1Раббы Аллагызга кимчелекле, зәгыйфь үгез яки сарыкны корбанга китермәгез, чөнки ул – Раббы Аллагызга җирәнгеч+.

Чит илаһларга табынучының үлем җәзасына дучар ителүе

2Әгәр Раббы Аллагыз сезгә яшәр өчен биргән урында берәр ир яки хатын-кыз, Раббы Аллагызның Килешүен бозып, Аңа каршы яман эш кылса, 3минем тыюыма карамастан, башка илаһларга сәҗдә кылса йә кояшка, айга, күктәге йолдызларга табына башласа, 4сезгә шул турыда хәбәр килеп ирешкәч, аны башта җентекләп тикшерегез. Әгәр чыннан да бу җирәнгеч эшнең Исраилдә булганлыгы исбатланса, 5ул явызлыкны эшләгән ир яки хатынны шәһәр капкасы янына чыгарыгыз һәм таш атып үтерегез+. 6Кеше үлемгә хөкем ителсен өчен, кимендә ике яки өч шаһитның сүзе кирәк; кеше бары тик бер шаһитның сүзе буенча үлемгә хөкем ителергә тиеш түгел+. 7Шаһитлар ул кешегә беренче булып таш атарга тиеш, шуннан соң бар халык аларга иярсен; үзегезнең арадан явызлыкны шулай юк итегез+.

Хөкем итү урыны

8Әгәр яшәгән җирегездә сез хөкем итә алмаслык катлаулы хөкем эшләре була калса, – мәсәлән, кеше үтерү белән, зыян килү яки башка төрле хөкем итү белән бәйле эшләр, – ул вакытта Раббы Аллагыз сайлаган урынга барыгыз. 9Леви руханилар, шул вакытта хезмәттә булган хөкемче алдына барып сорагыз – алар үзләренең карарын чыгарырлар+. 10Раббы сайлаган урында алар нинди карар игълан итсәләр, шуңа карап эш итегез һәм алар кушканның бөтенесен төгәл үтәгез. 11Алар сезгә өйрәткән Канун, сезгә әйткән карар буенча эшләгез; сезгә кушканнардан уңга да, сулга да борылмагыз. 12Ә кем дә булса Раббы Аллагыз каршында хезмәт итүче руханига яки хөкемчегә буйсынмаса, ул кеше үтерелергә тиеш, Исраил арасыннан явызлыкны шулай юк итегез. 13Бөтен халык ишетер дә куркыр, башка тәвәккәл итмәс.

Патшалар турында киңәшләр

14Раббы Аллагыз бирәсе җиргә килеп, аны үзегезгә алгач, шунда урнашырсыз һәм: «Әйләнә-тирәбездәге халыклар кебек, үзебезнең өстән патша куйыйк», – диярсез,+
15шул чагында Раббы Аллагыз сайлаган патшаны куегыз. Ул исраили кардәшегез булырга тиеш, читтән килгәнне, кардәш булмаганны патша итмәгез+. 16Патша үз атларының санын арттырмасын һәм атлар алып кайтырга кешеләрне Мисырга җибәрмәсен, чөнки Раббы сезгә: «Бу юлдан бүтән кире кайтмагыз», – дигән иде+. 17Раббыдан күңеле тайпылмасын өчен хатыннарны күп алмасын һәм алтын-көмешне чамасыз җыймасын;+
18патша тәхетенә утыргач, Леви населеннән булган руханиларда саклана торган кулъязма төргәгеннән үзенә шушы Канунның күчермәсен алсын. 19Бу Канунның барлык сүзләрен һәм кагыйдәләрен үтәсен, Раббы Алласыннан куркып, Аны хөрмәтләргә өйрәнсен өчен, әлеге күчермә аңарда булсын, һәм ул аны гомере буе укысын+. 20Шулай эшләсә, исраили кардәшләреннән ул үзен өстен куймас, әмерләрдән уңга да, сулга да борылмас, шуңа күрә үзенең дә, угылларының да Исраилдә патшалык итү вакыты озак булыр.

18

Левиләр өлеше

18^1Леви нәселеннән булган руханиларның, бөтен Леви ыругының Исраилдә биләмә җирләре, үз өлешләре булмас: алар Раббыга багышлап китерелгән яндыру корбаннарыннан тукланырлар, чөнки аларның өлеше шулдыр. 2Туганнары арасында левиләргә өлеш тимәс: Раббы әйткәнчә, аларның өлеше – Раббы Үзедер+. 3Кешеләр корбан итеп үгез яки сарык китергән саен, калак сөяге, казналык, ашказаны – руханиның өлеше+. 4Шулай ук җыйган ашлыгыгызның, шәрабыгызның, зәйтүн маегызның баштагы өлеше һәм сарыкларыгызның беренче кат алган йоны – руханиныкы+. 5Чөнки Раббы Аллагыз, гомерлеккә Аның каршында торып, Аның исеменнән хезмәт итәр өчен, барлык ыругларыгыз арасыннан Левине – аның үзен һәм угылларын сайлап алды. 6Әгәр Леви ыругыннан берәрсе, Исраил җирендәге үзе яшәгән шәһәрдән китеп, күңеле теләгән һәм Раббы сайлаган урынга килсә,+
7Раббы исеменә хезмәт иткән башка леви кардәшләре кебек үк, Раббы каршында хезмәт итә ала; 8ул вакытта аңа, атасы мөлкәтен сатудан килгән табыштан тыш, ризыктан да бүтән руханиларга биргән кебек тигез өлеш бирелергә тиеш.

Ялган һәм чын пәйгамбәрләр

9Раббы Аллагыз бирәсе җиргә кергәч, андагы халыкларның бозык эшләренә өйрәнмәгез+. 10Сезнең арада углын яки кызын корбан итеп уттан үткәрүче, күрәзәче, фалчы, багучы, сихерче,+
11әфсен укучы, әрвахларның рухын чакыручы, тылсымчы һәм үлеләрнең рухы белән сөйләшүче булырга тиеш түгел+. 12Раббы каршында мондый эшләрне эшләүче һәркем җирәнгеч, һәм шул җирәнгеч эшләр өчен Раббы Аллагыз аларны сезнең күз алдыгыздан сөрер. 13Раббы Аллагызга тулысынча тугрылыклы булыгыз. 14Сез җирләрен аласы халыклар фалчыларны һәм күрәзәчеләрне тыңлый; ә сезгә Раббы Аллагыз моны эшләргә рөхсәт итми.

15Раббы Аллагыз сезнең өчен кардәшләрегез арасыннан миңа охшаш бер пәйгамбәрне сайлап куяр – аның сүзенә колак салыгыз+. 16Хореб янында җыелган көнне сез Раббы Аллагыздан болай дип сорадыгыз: «Моннан ары Раббы Аллабызның тавышын ишетмәсәк һәм бу бөек утны да күрмәсәк иде, югыйсә үләчәкбез»+. 17Шуннан Раббы миңа: «Дөрес әйтә алар, – диде. –+
18Мин аларга кардәшләре арасыннан сиңа охшаш бер пәйгамбәр сайлап куярмын һәм сүзләремне аның авызыннан әйттерермен. Мин нәрсә кушсам, ул шуларның барысын да әйтер;+
19ә Минем исемнән сөйләгән ул пәйгамбәрне кем дә булса тыңламаса, ул кешене Мин Үзем җавапка тартырмын. 20Ләкин Мин сөйләргә кушмаганны Минем исемнән сөйләргә батырчылык иткән яки башка илаһлар исеменнән сөйләгән пәйгамбәр үләргә тиеш»+. 21Бәлки, күңелегездән: «Моның Раббы тарафыннан әйтелмәвен без ничек белербез икән?» – дип уйлыйсыздыр. 22Әгәр пәйгамбәр: «Раббы исеменнән сөйлим», – дип әйтеп, ул әйткәннәр чынга ашмаса, димәк, бу сүз Раббыныкы түгел, ә пәйгамбәр үз белдеге белән сөйләгән була – курыкмагыз аңардан.

19

Сыену шәһәрләре

19^1•Раббы Аллагыз сезгә бирәсе җирнең халыкларын юк итеп, җирен үзегезгә алгач, шәһәрләренә һәм йортларына кереп урнашкач, 2-3Раббы Аллагыз сезгә биләмәгә бирәсе җирне өч өлешкә бүлегез, һәр өлешендә берәр шәһәр сайлап алыгыз. Шул шәһәрләргә илтә торган юллар ясагыз, бу шәһәрләр кеше үтергән һәр кешегә сыену урыны булыр. 4Һәм менә нинди үтерүче, анда качып, үзенең тормышын саклап кала ала: күңелендә электән дошманлык булмыйча, икенче берәүне ялгышлык белән үтергән кеше. 5Мәсәлән, ике кеше урманга агач кисәргә барып, аларның берсе агач чабарга кулын күтәргәндә, балтаның тимере, ычкынып китеп, икенче кешегә килеп тисә һәм аны үтерсә, үтерүче кеше, исән калыр өчен, шул шәһәрләрнең берәрсенә кача ала+. 6Сыену шәһәре бик ерак булса, үлгән кеше өчен кан үче алырга тиешле туганы, ярсуы кайнаган хәлдә куып җитеп, үтерүченең җанын кыярга мөмкин; ә бит үлемгә дучар ителергә тиеш түгел ул, чөнки үлгән кешегә аның электән дошманлыгы булмаган. 7Шуңа күрә мин сезгә өч шәһәрне сайлап алырга кушам.

8-9Әгәр мин бүген сезгә үтәргә кушкан барлык шушы әмерләрне төгәл итеп башкарсагыз: Раббы Аллагызны яратсагыз, Аның юлыннан гына йөрсәгез, Раббы Аллагыз, ата-бабаларыгызга ант иткәнчә, җирегезнең чикләрен киңәйтер һәм аларга вәгъдә иткән бөтен җирне сезгә бирер. Ул чакта бу өч шәһәргә тагын өч сыену шәһәре өстәлер. 10Раббы Аллагыз сезгә биләмә итеп бирәсе җирегездә гаепсезнең каны түгелмәсен, һәм түгелгән кан өчен сезнең өстә гаеп булмасын+. 11Әмма кем дә булса, икенче берәү белән дошманлашып, аны сагалап торып үтерсә һәм теге шәһәрләрнең берәрсенә качса,+
12ул чакта үз шәһәренең өлкәннәре, артыннан кешеләр җибәреп, аны кан үче алырга тиешле кеше кулына тапшырсыннар. 13Аны кызганмагыз; Исраилне гаепсез кешенең канын түгүдән коткарыгыз, һәм сезгә яхшы булыр+.

Шаһитлар

14Раббы Аллагыз сезгә биләмә итеп бирәсе җирдә яши башлагач, ата-бабаларыгыз куйган, күршегез белән чиктәш ызан ташын урыныннан күчермәгез+.

15Нинди дә булса җинаять яки гөнаһ кылган кешенең гаебен исбатларга бер генә шаһит җитми, һәр эш ике яисә өч шаһит белән расланырга тиеш+. 16Әгәр дә берәрсе, кемне дә булса җинаять кылуда нахак гаепләп, ялган шаһитлык итсә,+
17ул чагында үз араларында барган дәгъва белән гаепләүче дә, гаепләнүче дә Раббы каршына, руханиларга һәм шул көннәрдә хөкемчеләр вазифасын алып баручыларга килсеннәр+. 18Хөкемчеләр эшне яхшылап тикшерсеннәр: әгәр шаһитның икенче кешегә каршы ялган шаһитлык иткәне беленсә, 19шул чакта икенче кешегә ул нәрсә эшләргә теләгән булса, аның үзенә шуны эшләгез, үзегезнең арадан явызлыкны шулай юк итегез+. 20Бу турыда башкалар да ишетеп куркуга калырлар, арагызда мондый явызлыкны бүтән эшләмәсләр. 21Кызгану күрсәтмәгез: җанга – җан, күзгә – күз, тешкә – теш, кулга – кул, аякка – аяк+.

20

Сугыш белән бәйле кагыйдәләр

20^1Дошманнарыгызга каршы сугышка чыккач, сез атларны, арбаларны һәм сан ягыннан сездән күпкә артык сугышчыларны күрерсез, ләкин курыкмагыз, чөнки сезне Мисыр җиреннән алып чыккан Раббы Аллагыз сезнең яныгыздадыр+. 2Сугыш башланганчы, иң элек гаскәр алдына сүз әйтергә рухани чыксын 3һәм: «И исраилиләр, тыңлагыз! Бүген сез дошманга каршы сугышка барасыз: батыр булыгыз, курыкмагыз, борчылмагыз һәм алар алдында коелып төшмәгез. 4Сезгә җиңү китерергә, дошманыгызга каршы сугышырга сезнең белән бергә Раббы Аллагыз бара», – дип әйтсен. 5Җитәкчеләр гаскәргә: «Кемдер, яңа йорт төзеп, анда яшәргә өлгермәгән булса, йортына кайтсын, чөнки сугышта үлә калса, йортына башка кеше кереп урнашыр. 6Кемдер, йөзем бакчасы утыртып, аннан файдаланмаган булса, ул кеше үзенең йортына кайтсын, чөнки сугышта үлә калса, аннан башка кеше файдаланыр. 7Кемдер, кыз белән ярәшеп тә, әле аңа өйләнмәгән булса, йортына кайтсын, чөнки сугышта үлә калса, аның кәләшенә башка кеше өйләнер», – дип әйтсеннәр+. 8Җитәкчеләр гаскәргә тагын шуны әйтсеннәр: «Әгәр кемдер курка һәм аның кыюлыгы җитми икән, иптәшләренең йөрәген дә үз йөрәге кебек кыюсыз итмәсен өчен, өенә кайтып китсен»+. 9Җитәкчеләр боларның барысын да гаскәргә җиткергәннән соң, сугышчылар өстеннән гаскәрбашлары куелсын.

10Сез шәһәрне яуларга килгәч, башта аңа солых төзергә тәкъдим итегез. 11Әгәр шәһәр, сезнең тәкъдимне кабул итеп, капкаларын ачса, бу шәһәрдәге бар халык сезгә хезмәт итәргә мәҗбүр булыр. 12Әгәр инде ул сезнең белән солых төзергә риза булмыйча сугыша башласа, ул вакытта шәһәрне камап алыгыз. 13Раббы Аллагыз аны сезнең кулга тапшыргач, андагы барлык ирләрне кылычтан уздырыгыз. 14Хатын-кызларны, балаларны һәм терлекне, шәһәрдәге бөтен нәрсәне исә үзегезгә алыгыз һәм Раббы Аллагыз сезгә биргән, дошманыгыздан яулап алган шушы малдан файдаланыгыз+.

15Шактый еракта урнашкан, әйләнә-тирәгездәге халыкларныкы булмаган шәһәрләр белән шулай эш итегез. 16Раббы Аллагыз сезгә биләмә итеп бирәсе җирдәге халыкларның шәһәрләрендә исә бер җан иясен дә исән калдырмагыз. 17Раббы Аллагыз сезгә кушканча, бу халыкларны – хиттиләрне, амориләрне, кәнганиләрне, фәризиләрне, хиввиләрне, явүсиләрне – тәмам юк итегез+. 18Юкса алар сезне үз илаһларына табынганда кылган җирәнгеч гадәтләренә өйрәтерләр, һәм сез, шулай итеп, Раббы Аллагыз каршында гөнаһлы булырсыз.

19Әгәр ниндидер шәһәрне, яулап алмакчы булып, озак вакыт камалышта тотасыз икән, әйләнә-тирәдәге агачларга балта тидермәгез – сез аларның җимешен ашый аласыз. Кырдагы агач – камалышта калган кеше түгел бит+. 20Бары җимеш бирми торган агачларны гына кисәргә мөмкин. Шәһәр җиңелгәнче, сез алардан һөҗүм вакытында ярдәм итүче корылмалар ясый аласыз.

21

Үтерүчесе билгесез булган үлем

21^1Раббы Аллагыз сезгә биләмә итеп бирәсе җирләрдә кырда үле кешенең гәүдәсе табылса, һәм аны кем үтергәне билгесез булса, 2ул чакта өлкәннәрегез һәм хөкемчеләрегез шәһәрдән чыксыннар да, мәет яткан урын белән әйләнә-тирәдәге шәһәрләр арасын үлчәп, 3мәетнең кайсы шәһәргә якынрак булуын ачыкласыннар. Шул шәһәрнең өлкәннәре, җигелмәгән һәм камыт кимәгән тана сайлап алып,+
4шул тананы сөрелмәгән, чәчелмәгән һәм һәрвакыт су агып торган үзәнлеккә алып килсеннәр, анда тананың муенын сугып сындырсыннар. 5Леви руханилар да шунда килсеннәр, чөнки Раббы Аллагыз Үзенә хезмәт итәргә һәм Аның исеменнән халыкка фатихасын бирергә аларны сайлады – барлык бәхәс һәм һөҗүмнәр турындагы эшләр алар сүзе белән хәл ителергә тиеш+. 6Мәеткә иң якын булган шәһәрнең өлкәннәре үзәнлектә муены сугып сындырылган тана башы өстендә кулларын юсыннар. 7«Бу кешенең канын безнең кулларыбыз түкмәде, әлеге хәлнең ничек булганын күзләребез күрмәде, – дип белдерсеннәр. – 8Йа Раббы, Үзең коткарган, Үз халкың Исраилне акла, гаепсез кешенең каны өчен җавапка тартма». Шуннан исраилиләр кеше каны түгүдә гаепле дип саналмаслар+. 9Шулай эшләсәгез, Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәл кылсагыз, гаепсез кешенең канын түгүдә гаепләнмәссез+.

Никахка һәм гаиләгә кагылышлы кануннар

10Дошманнарыгызга каршы сугышка чыккач, Раббы Аллагыз аларны сезнең кулга тапшырыр, һәм сез әсирләр алырсыз. 11Әгәр берәрегезнең әсирләр арасындагы чибәр хатын-кызга күзе төшеп, аны яратса һәм хатынлыкка алырга теләсә, 12аны үзенең йортына алып кайтсын; ул хатын-кыз башындагы чәчен һәм тырнакларын киссен,+
13элеккеге киемнәрен салып ташласын һәм, ире йортында яши башлап, бер ай буена ата-анасын уйлап еласын. Шуннан соң ир кеше аның белән якынлык кыла ала, һәм ул аның хатыны булыр. 14Әгәр инде ир соңыннан аны ошатмый башласа, хатын үзе теләгән җиргә китә ала, әмма ире аны сатарга да, кол итәргә дә тиеш түгел, чөнки аны хатыны булырга ул үзе мәҗбүр итте.

15Әгәр берәр кешенең ике хатыны булып, берсен яратса, ә икенчесен яратмаса, һәм бу хатыннарның икесе дә аңардан угыллар тапса, ә беренче углы яратмаган хатыныннан туса,+
16әлеге кеше, үзенең угылларына малын бүлгәндә, яратмаган хатыныннан туган беренчел углының өлкәнлек өстенлеген яраткан хатыныннан туган углына бирә алмый. 17Яратмаган хатынының углын ул беренчел итеп танырга һәм үзенең бар мөлкәтеннән икеләтә өлешне аңа бирергә тиеш, чөнки бу бала – аның ирлек куәтенең тәүге җимеше, һәм беренче булып туу хокукы шул балада+.

18Әгәр берәр кешенең углы холыксыз һәм кире булса, ни атасының, ни анасының сүзен тыңламый, тыюларына колак салмый торган булса,+
19ул чакта атасы белән анасы аны үзләре яшәгән шәһәр өлкәннәренә, шәһәр капкасы янына алып килсеннәр 20һәм өлкәннәргә әйтсеннәр: «Безнең бу углыбыз кире һәм холыксыз, сүзебезгә колак салмый, эчеп, кәеф-сафа корып ята»+. 21Шул чагында шәһәрнең барлык ирләре аны таш атып үтерсеннәр; үзегезнең арадан явызлыкны шулай юк итегез, һәм барлык исраилиләр бу турыда ишетеп куркырлар.

Башка кануннар

22Әгәр берәр кешенең үлем җәзасы бирерлек җинаяте булса, һәм аны, үтереп, агачка асып куйсалар,+
23Раббы Аллагыз биләмә итеп бирәсе үз җирегезне нәҗесләмәс өчен, мәетне төнгә агачта калдырмагыз, шул көнне үк күмегез; чөнки агачка асып куелган һәр кеше – Аллаһы каршында каргалган кеше+.

22

22^1Кардәшеңнең адашып йөргән үгезен яки сарыгын күрсәң, аларны калдырып китмә, хуҗасына кайтарып бир+. 2Әгәр инде хуҗасы синнән ерак яшәсә, яки син аны белмәсәң, ул вакытта хайванны йортыңа алып кайт һәм үзеңдә тот. Хуҗасы эзләп килгәч, хайванны аңа кайтар. 3Кардәшең югалтып, син тапкан ишәк белән дә, кием-салым һәм башка әйберләр белән дә нәкъ шулай эшлә; аңа ярдәм итүдән баш тартма. 4Кардәшеңнең юлда егылган ишәген яки үгезен күрсәң, аны калдырып китмә, торгызырга ярдәм ит.

5Хатын-кыз – ирләр кебек, ә ирләр хатын-кыз кебек киенмәсеннәр, шулай эшләүче һәркем Раббы Аллагызга җирәнгеч.

6Юлың өстендә агачта яки җирдә кош оясын очратып, анда анасы белән кош балаларын йә йомырка өстендә утырган кошны күрсәң, анасын балалары белән бергә алма+. 7Кошчыкларын үзеңә алсаң да, әнкәләрен иреккә җибәр; шулай эшләсәң, сиңа яхшы булыр, һәм син озак яшәрсең.

8Яңа йорт төзегәндә, түбә кырыена саклагыч такта куй: берәрсе шуннан егылып төшеп үлсә, гаебең булмас.

9Үзеңнең йөзем бакчаңа тагын берәр төрле орлык чәчмә, югыйсә чәчкән орлыгың уңышыннан да, йөзем уңышыннан да файдалану хокукын югалтырсың+. 10Үгез белән ишәкне бер камытка җигеп сөрмә. 11Йон белән җитен бергә кушып тукылган кием кимә.

12Төренә торган япанчаңның дүрт почмагына чуклар тегеп куй+.

Никах турындагы канун

13Әгәр берәүнең, өйләнеп, хатыны белән якынлык кылганнан соң, аңардан күңеле кайтса, 14һәм хатынын нахакка гаепләп ул: «Мин, өйләнеп, аның белән якынлык кылдым, ә ул кыз түгел иде», – дип, начар хәбәр таратса, 15ул вакытта кызның әти-әнисе, шәһәр капкасына килеп, шәһәр өлкәннәренә кызның саф булуын исбатлаучы әйбер китерсеннәр. 16Кызның әтисе өлкәннәргә: «Мин кызымны бу кешегә хатынлыкка бирдем, ә хәзер аның кызымнан күңеле кайтты. 17Аны нахакка гаепләп: „Аның кыз булмавын белдем“, – ди ул, тик менә кызның сафлыгын исбатлаучы әйбер», – дип, әти-әнисе шәһәр өлкәннәренә җәймәне күрсәтсен. 18Шунда ул шәһәрнең өлкәннәре бу кешегә җәза бирсеннәр 19һәм, Исраил кызы турында начар хәбәр тараткан өчен, кызның атасына йөз данә көмеш түләтсеннәр. Кыз исә аның хатыны булып кала, һәм бу кеше гомере буе аны аерып җибәрә алмый. 20Әгәр инде ирнең сүзе дөрескә чыгып, хатынның сафлыгын исбатлаучы әйбер булмаса, 21ул вакытта әлеге хатынны атасы йортының ишегенә китерсеннәр, һәм шәһәр ирләре аны таш атып үтерсеннәр, чөнки, атасы йортында фәхешлек итеп, Исраилдә оят эш эшләгән ул. Үзегезнең арадан явызлыкны шулай юк итегез.

22Әгәр берәр ирнең башка ир хатыны белән йоклавы ачыкланса, ул вакытта икесе дә – хатын белән якынлык кылган ир дә, хатын да үтерелсен. Исраилдән явызлыкны шулай юк итегез+.

23Әгәр берәр ир, башка кешегә ярәшелгән кызны шәһәрдә очратып, аның белән ятып якынлык кылса, 24ул вакытта аларның икесен дә шул шәһәрнең капкасы янына китерегез һәм таш атып үтерегез: кызны, шәһәрдә булып та, ярдәмгә кеше чакырмаган, ә ирне – икенче кешегә ярәшелгән кызны хур иткәне өчен. Үзегезнең арадан явызлыкны шулай юк итегез.

25Әгәр берәр ир икенче кешегә ярәшелгән кызны кырда очратса һәм, тотып алып, аны көчләсә, ул вакытта көчләгән ир генә үтерелергә тиеш. 26Ә кызга берни дә эшләмәгез – кызда үлем җәзасына хөкем ителерлек гөнаһ юк: кем дә булса икенче берәүгә ташланып үтергән кебектер бу эш. 27Чөнки ир аны кырда очраткан: кыз, бәлки, кычкыргандыр да, әмма ярдәмгә килергә һичкем булмаган.

28Әгәр берәр ир ярәшелмәгән кызны очратса, аны тотып алып көчләсә, һәм моны башкалар күрсәләр, 29көчләгән ир әлеге кызның атасына илле данә көмеш бирсен һәм кызга өйләнсен. Кызны хур иткәнгә күрә, ир аны гомере буена аерып җибәрә алмый+.

30Берәү дә, атасының хатынына өйләнеп, атасының ятагын хур итәргә тиеш түгел+.

23

Раббы халкы саналырга лаек булмаганнар

23^1Күкәйлеге сытылган яки җенес әгъзасы киселгән бер генә кеше дә Раббы халкы исәбенә керә алмый+.

2Раббы халкы исәбенә уйнаштан туган кеше дә, хәтта унынчы буынга кадәр аның нәсел варислары да керә алмый.

3Аммони вә мәабиләрдән берәү дә, хәтта аларның нәсел варислары да унынчы буынга кадәр беркайчан Раббы халкы исәбенә керергә тиеш түгел,+
4чөнки Мисырдан чыгып килгән чагыгызда алар сезне икмәк вә су белән каршы алмадылар, Арам-Наһараимдәге[*] Петор шәһәреннән булган Бигур углы Билгамны сезне каргарга ялладылар+. 5Әмма Раббы Аллагыз Билгам сүзләренә колак салырга теләмәде һәм аның каргышын фатихага әверелдерде, чөнки Раббы Аллагыз сезне ярата+. 6Шуңа күрә үзегез исән чакта аларга тынычлык һәм иминлек китерердәй берни дә эшләмәгез. 7Эдомиләрдән йөз чөермәгез, чөнки алар сезнең кардәшләрегез; мисырлылардан да йөз чөермәгез, чөнки сез, килмешәкләр булып, алар җирендә яшәдегез+. 8Шушы халыкларның өченче буында туган балалары Раббы халкы исәбенә керә алалар.

Гаскәриләр станындагы пакьлек турында

9Дошманнарыгыз каршында стан булып торганда, һәртөрле шакшыдан сакланыгыз. 10Әгәр кем дә булса төнлә нәҗесләнсә[*], бу кеше гаскәр урнашкан станнан читкә китәргә һәм анда кабат керергә тиеш түгел+. 11Кич җиткәч, ул юынсын, ә кояш баеганнан соң, станга керсен.

12Гаскәр урнашкан станнан читтә хаҗәтегезне үтәр өчен бер урыныгыз булсын. 13Коралыгыздан тыш, кечкенә көрәгегез булырга тиеш: хаҗәтегезне үтәгәч, шуның белән чокыр казыгыз да шакшыгызны күмеп куегыз. 14Раббы Аллагыз сезне саклар һәм, дошманыгызны сезнең кулга тапшырыр өчен, гаскәрегез урнашкан тирәдә йөрер, шуңа күрә Ул сездә бернинди дә шакшылык күрмәсен. Аның күңеле сездән кайтмасын өчен, гаскәрегез тукталган урын чиста[*] булырга тиеш+.

Башка төрле кануннар

15Хуҗасыннан качып, сезгә сыенган колны кире хуҗасына кайтарып бирмәгез. 16Яшисе урынын ул үзе сайлап алсын. Шәһәрләрегезнең берәрсендә сезнең арада яшәгәндә, аны кыерсытмагыз.

17Исраил хатын-кызларының һәм ир-атларының берсе дә фәхешлек белән шөгыльләнергә тиеш түгел+. 18Раббы Аллагыз өчен бу җирәнгечтер. Аларның шундый юл белән тапкан акчасын, берәр төрле нәзер үтәү максатыннан, Раббы Аллагыз йортына алып кермәгез.

19Бурычка биреп торган акчадан, ризыктан, риба[*] алырга мөмкин булган башка нәрсәдән кардәшегездән риба алмагыз. 20Читтән килгән кешегә биргән бурычыгыздан риба алырга мөмкин, әмма кардәшегезгә биргән бурычтан риба алмагыз. Әгәр шулай эшләсәгез, сез билисе җирдә һәрбер эшегезгә Раббы Аллагыз Үзенең фатихасын бирер+.

21Раббы Аллагызга нәзер әйткәнсез икән, кичектермичә үтәгез, чөнки Раббы Аллагыз аның һичшиксез үтәлүен таләп итәр, әгәр үтәмисез икән, гаепле булырсыз+. 22Әгәр инде нәзер әйтмәгән икәнсез, гаепле булмассыз. 23Ә берәр нәрсәне үз теләгегез белән Раббы Аллагызга нәзер итеп әйткәнсез икән, шуны, вәгъдә иткәнегезчә, төгәл үтәгез.

24Берәүнең йөзем бакчасына керсәгез, йөземен җаныгыз теләгәнчә, туйганчы ашый аласыз, тик савытыгызга салмагыз.

25Берәүнең кырына аяк бассагыз, башакларны кулыгыз белән өзә аласыз, тик игененә урак тидермәгез+.

24

Аерылышу һәм яңадан өйләнү турында

24^1Әйтик, берәр кеше хатын ала да, нинди дә булса ярамаган ягын табып, аннан күңеле кайта, һәм ир, аның кулына талак хаты тоттырып, өеннән куып җибәрә,+
2ә ул хатын, аның өеннән китеп, икенче кешегә кияүгә чыга. 3Әгәр бу ир дә, күңеле кайтып, хатынга талак хаты биреп өеннән куып җибәрсә, яки шушы хатынга өйләнгән соңгы ир үлә калса, 4ул чакта беренче ире бу хатынга яңадан өйләнә алмый, чөнки бу хатын аның өчен нәҗес санала. Шундый никах Раббыга җирәнгеч. Мондый гөнаһ белән Раббы Аллагыз сезгә биләмә итеп бирәсе җирне пычратмагыз+.

5Кем дә булса күптән түгел генә өйләнгән икән, ул кешене сугышка җибәрмәсеннәр. Аңарга бернинди дә җаваплы эш бирелмәсен. Бер ел буена ул, үз өендә иркенләп яшәп, алган хатынын куандырсын+.

6Берәү дә бурычка биреп торган өчен икенче кешенең тегермән ташын яки аның өске өлешен рәһен[*] итеп алмасын, чөнки кешенең көндәлек ризыгы шул ташка бәйле.

7Әгәр исраили кардәшен урлап, аны кол иткән яки саткан кеше табылса, мондый карак үлемгә хөкем ителергә тиеш. Үзегезнең арадан явызлыкны шулай юк итегез+.

8Карагыз аны, кемгә дә булса махау зәхмәте кагылса, Леви нәселеннән булган руханилар сезне нәрсә эшләргә өйрәтсә, барысын да төп-төгәл үтәгез. Мин аларга нәрсә кушсам, шуны үтәгез+. 9Сез Мисырдан чыгып киткәннән соң, Раббы Аллагызның Мәрьямне ни эшләткәнен онытмагыз[*]+.

10Берәр кешегә нәрсә дә булса биреп торгансыз икән, аңардан рәһен алырга дип, өенә кермәгез. 11Урамда басып торыгыз, теге кеше рәһенне сезгә үзе чыгарып бирсен. 12Әгәр ул ярлы кеше икән, рәһен итеп салып биргән киеме сездә калган килеш йокларга ятмагыз. 13Ул үз киемендә йокласын өчен, хәер-фатихасын сезгә бирсен өчен, кояш баеганчы, киемне хуҗасына кайтарып бирегез; Раббы Аллагыз бу эшегезне тәкъвалык билгесе итеп кабул кылыр+.

14Кардәшегезме ул, шәһәрегездә сезнең арада яшәүче килмешәкме – фәкыйрь ялчыны кыерсытмагыз+. 15Аңарга хезмәт хакын шул көнне үк кояш баеганчы түләгез, чөнки, ярлы булганлыктан, ул шушы акчага гына исәп тотып яши; аңарга түләмәсәгез, ул, сездән зарланып, бу турыда Раббыга белдерер, һәм сез гаепле булырсыз+.

16Бала гаебе өчен атаның җаны кыелмас, ата гаебе өчен дә баланың җаны кыелмас; һәрбер адәм үзенең гөнаһы өчен үлем җәзасына тартылсын+.

17Килмешәккә һәм ятимгә дөрес булмаган хөкем чыгармагыз, толның киемен үзегезгә рәһен итеп алмагыз+. 18Исегезгә төшерегез: Мисырда сез коллар идегез, Раббы Аллагыз сезне аннан коткарды, шуның өчен мин сезгә шулай эшләргә кушам.

19Урак урганда, көлтәгез кырда онытылып калса, аны алырга кире барып йөрмәгез – килмешәккә, ятимгә, толга калсын; шулай эшләсәгез, Раббы Аллагыз сезнең бар эшегезгә Үзенең фатихасын бирер+.

20Зәйтүн агачларын селкетеп җимешен койганда, ботакларда калганын карап тормагыз – килмешәккә, ятимгә, тол хатынга калсын.

21Бакчагызда йөзем җыйганда, куакта калган җимешләрне кайта-кайта өзмәгез – килмешәккә, ятимгә, толга калсын. 22Исегездә тотыгыз: Мисыр җирендә сез үзегез дә коллар идегез. Шуның өчен мин сезгә шулай эшләргә кушам.

25

Гаделлек һәм кешелеклелек турындагы канун

25^1Әгәр ике кеше арасында низаг чыкса, алар хөкемчеләр янына барсыннар, һәм низагны хөкемчеләр тикшерсен: гаепсезне акласыннар, ә гаеплене хөкем итсеннәр+. 2Әгәр гаепле кешене камчы белән суктырырга хөкем итсәләр, хөкемче аны җиргә йөзтүбән яткырсын да үз күзе алдында гаебенә күрә камчы белән суктырсын. 3Аны кырык тапкыр суктырырга мөмкин, ләкин шуннан да артмаска тиеш, чөнки артыгын сугудан кардәшегез бөтен кешенең күз алдында хурлыкка төшәр+.

4Ашлык сугучы үгезнең авызын бәйләп куймагыз+.

Туганыңның хатынына өйләнү турында

5Әгәр абыйлы-энеле туганнар бергә яшәп, аларның берсе ир бала тудырмыйча үлеп китә калса, үлгән кешенең хатыны чит адәмгә кияүгә чыгарга тиеш түгел, ә бәлки үлгән ирнең туганы тол калган хатынга өйләнергә тиеш. Шушылай итеп, үлгән туганының хатыны алдындагы бурычын үтәр ул+. 6Ә ул хатын тудырган беренче ир бала үлгән туганының углы булып исәпләнер. Шул рәвешле, үлгән туганының исеме Исраилдә юкка чыкмас+. 7Әгәр инде үлгән кешенең туганы тол калган хатынга өйләнергә теләми икән, хатын, шәһәр капкасы янына килеп, өлкәннәргә болай дисен: «Иремнең кардәше Исраилдә туганының исемен яшәтү гадәтен кабул итми, минем алдагы бурычын үтәми». 8Шул очракта шәһәр өлкәннәре аны чакырырга һәм димләп күндерергә тиешләр, әгәр инде ул: «Аңа өйләнергә теләмим», – дип киреләнсә, 9тол хатын, өлкәннәр күз алдында аның янына килеп, ирнең аяк киемен салдырсын да, йөзенә төкереп: «Туганының нәселен дәвам итәргә теләмәгән кешегә шулай эшлиләр», – дип әйтсен+. 10Бу кешенең гаиләсен Исраилдә «аяк киеме салдырылганның гаиләсе» дип атарлар.

11Ике ир сугышканда, берсенең хатыны, кыйнаучының кулыннан ирен тартып алырга теләп, икенче ирнең ирлек әгъзасын кулы белән эләктереп тотса, 12хатынның кулын жәлләмичә кисегез.

Үлчәүләр турында

13Янчыгыгызда берсе авыррак, икенчесе җиңелрәк ике төрле гер йөртмәгез. 14Йортыгызда ике төрле: зур һәм кечкенә үлчәүләрегез булырга тиеш түгел+. 15Раббы Аллагыз сезгә бирәсе җирдә гомерегез озын булсын өчен, герләрегез, үлчәүләрегез төгәл һәм дөрес булырга тиеш. 16Дөрес булмаган герләр, үлчәүләр кулланучы алдакчылар Раббы Аллагызга җирәнгечтер.

Амалыкыйларның исемен дөнья йөзеннән юкка чыгарыгыз

17Мисырдан чыгып барган чагыгызда амалыкыйларның сезгә ни-нәрсә эшләгәнен хәтерегездән чыгармагыз+. 18Алар, Аллаһыдан курыкмыйча, сез арып хәлсезләнгәч, сезгә һөҗүм иттеләр – хәлсезләнеп артта калган барлык көчсез кешеләрегезне үтерделәр. 19Раббы Аллагыз биләмә итеп сезгә бирәсе җиргә килеп, Раббы Аллагыз тирә-юньдәге дошманнарыгыздан сезгә тынычлык биргәч, амалыкыйларның исемен дөнья йөзеннән юкка чыгарыгыз. Онытмагыз моны!+

26

Уңышның беренче җимешләрен һәм уннан бер өлешен китерү турында

26^1Раббы Аллагыз биләмә итеп бирәсе җиргә килеп урнашкач, 2Раббы Аллагыз биргән җирдән алган уңышыгызның беренче җимешләрен тырысыгызга салыгыз да Раббы Аллагыз Үз исеме өчен сайлаган урынга барыгыз+. 3Шул көннәрдә хезмәт башкарган руханига килеп: «Раббы, ант эчеп, бу җирне безгә бирергә ата-бабаларыбызга вәгъдә иткән. Бүген мин Раббы Аллаңа шул җиргә кергәнемне белдерәм», – дип әйтегез. 4Рухани, кулыгыздан тырысны алып, Раббы Аллагызның мәзбәхе алдына куяр. 5Сез исә Раббы Аллагыз каршында әйтегез: «Ерак бабам илгизәр бер арами булган. Ул берничә кеше белән Мисырга барып урнашкан, һәм тора-бара аңардан бөек, көчле, күп санлы халык барлыкка килгән+. 6Мисырлылар исә безгә карата мәрхәмәтсез булдылар – кыерсыттылар, авыр эшкә җиктеләр+. 7Шуннан без Раббыга, ата-бабаларыбызның Алласына ялвардык, һәм Раббы безнең аһ-зарыбызны ишетте, авыр хәлебезне, газапларыбызны һәм изелүебезне күрде+. 8Раббы безне көчле-кодрәтле кулы белән, дәһшәтле вә гаҗәеп гамәлләр, могҗиза-галәмәтләр күрсәтеп, Мисырдан алып чыкты,+
9бирегә китереп җиткерде, сөт вә бал агып торган шушы җирне бирде+. 10Инде менә хәзер мин Сиңа, Раббы, әлеге җирнең уңышыннан беренче җимешләрне китердем». Шуннан, Раббы Аллагыз каршына тырысыгызны куеп, сәҗдә кылыгыз. 11Раббы Аллагыз сезгә һәм йортыгызга биргән муллыкка сез левиләр һәм сезнең арада яшәүче килмешәкләр белән бергә куаныгыз.

12Өченче елда, уңышның уннан бер өлешен бирү елында, туйганчы ашасыннар дип җыйган уңышыгызның уннан бер өлешен шәһәрегездә яшәүче левиләргә, килмешәкләргә, ятимнәргә, тол хатыннарга бирегез+
13һәм Раббы Аллагыз каршында әйтегез: «Синең әмерләреңне мин бозмадым, аларның берсен дә онытмадым, Үзең кушканча, йортымнан Сиңа багышланган уңышымның уннан бер өлешен левиләргә, килмешәкләргә, ятимнәргә һәм тол хатыннарга бирдем. 14Бу ризыктан мин кайгылы чагымда авыз итмәдем, пакьләнмичә аны өйдән алып чыкмадым, үлеләргә дә бирмәдем[*]. Йа Раббы Аллам, сүзеңә колак салдым, Син кушканнарның бөтенесен дә үтәдем+. 15Күктән, Үзеңнең изге торагыңнан кара да Үз халкың Исраилгә һәм, ата-бабаларыбызга вәгъдә иткәнчә, безгә биргән, сөт вә бал агып торган шушы җиргә фатихаңны күндер»+.

Бүген Раббы сезне Үзенең халкы дип игълан итте

16Раббы Аллагыз бүген сезгә бу канун-кагыйдәләрне үтәргә куша: карагыз аны, аларны бөтен йөрәгегез, бөтен җаныгыз белән үтәгез. 17Бүген сез: «Раббы – безнең Аллабыз, Аның юлыннан йөрербез, Аның кагыйдәләрен, әмерләрен вә кануннарын үтәп, Аның сүзеннән чыкмабыз», – дип белдердегез. 18Бүген Раббы, вәгъдә иткәненчә, сезне Үзенең халкы дип игълан итте, һәм сез Аның бөтен әмерләрен үтәргә тиеш+. 19Аңа дан, хөрмәт вә шөһрәт китерсен өчен, сезне Ул Үзе бар кылган башка халыклардан өстен куяр, һәм, вәгъдә иткәненчә, сез Раббы Аллагызның изге халкы булырсыз+.

27

Раббы канунын язып куярга кушу

27^1Муса белән Исраил өлкәннәре халыкка:

– Бүген мин сезгә биргән барча әмерләрне төгәл үтәгез, – диде. – 2Үрдүн елгасын кичеп, Раббы Аллагыз сезгә бирәсе җиргә кергән көнне үк зур ташлар бастырып куегыз һәм аларны акшарлагыз+. 3Үрдүн елгасын кичеп, ата-бабаларыгызның Раббы Алласы сезгә бирергә вәгъдә иткән, сөт вә бал агып торган җиргә кергәннән соң, шул ташларга Канунның бөтен сүзләрен языгыз. 4Үрдүнне кичкәч, бүген мин сезгә кушканча, ул ташларны Эвал тавына бастырып куегыз да акшарлагыз. 5Анда Раббы Аллагызга мәзбәх ясагыз. Аны ташлардан, тимер кораллар кулланмыйча эшләгез+. 6Раббы Аллагызның мәзбәхен шомартылмаган тоташ ташлардан ясагыз һәм шунда Раббы Аллагызга тулаем яндыру корбаннары китерегез. 7Татулык корбаннарын да шунда китерегез, корбан итен ашагыз һәм Раббы Аллагыз каршында куаныгыз+. 8Канунның бөтен сүзләрен аңлаешлы, ачык итеп ташларга языгыз+.

Канунны бозучыларга – ләгънәт-каргыш

9Муса белән левиләрдән булган руханилар Исраил халкына болай диделәр:

– Исраил халкы! Игътибар белән тыңлагыз: сез бүген Раббы Аллагызның халкы булдыгыз+. 10Шулай итеп, Раббы Аллагызга буйсыныгыз, Аның бүген сезгә ирештергән боерыкларын, кагыйдәләрен үтәгез.

11Муса ул көнне халыкка шундый боерык бирде:

12– Сез Үрдүнне кичкәч, халыкка фатиха бирер өчен, Шимун, Леви, Яһүдә, Исәсхәр, Йосыф һәм Беньямин ыруглары Гәризим тавына менеп бассыннар+. 13Ә халыкка ләгънәт-каргыш әйтер өчен, Рубин, Гәд, Ашер, Зәбулун, Дан һәм Нәптали ыруглары Эвал тавында басып торсыннар.

14Левиләр көчле тавыш белән бөтен Исраил халкына болай дисеннәр:

15«Уеп яки коеп потлар ясаган, аны яшереп тоткан кешегә – ләгънәт-каргыш! Осталар кулы ясаган мондый потлар Раббыга җирәнгеч».

Бөтен халык: «Амин!» – дип җавап бирсен+.

16«Анасын яки атасын хөрмәтләмәгән, аларга каршы сүз әйткән кешегә – ләгънәт-каргыш!»

Бөтен халык: «Амин!» – дисен+.

17«Күршесенең ызан ташын күчергән кешегә – ләгънәт-каргыш!»

Бөтен халык: «Амин!» – дисен+.

18«Сукырны юлыннан адаштырган кешегә – ләгънәт-каргыш!»

Бөтен халык: «Амин!» – дисен+.

19«Килмешәкне, ятимне яки тол хатынны үз хокукларыннан мәхрүм иткән кешегә – ләгънәт-каргыш!»

Бөтен халык: «Амин!» – дисен+.

20«Атасының хатыны белән якынлык кылган кешегә – ләгънәт-каргыш, чөнки ул үзенең атасын хурлыйдыр».

Бөтен халык: «Амин!» – дисен+.

21«Нинди дә булса хайван белән якынлык кылган кешегә – ләгънәт-каргыш!»

Бөтен халык: «Амин!» – дисен+.

22«Бертуган кыз кардәше, анасыннан яки атасыннан туган кыз кардәше белән якынлык кылган кешегә – ләгънәт-каргыш!»

Бөтен халык: «Амин!» – дисен+.

23«Хатынының анасы белән якынлык кылган кешегә – ләгънәт-каргыш!»

Бөтен халык: «Амин!» – дисен+.

24«Кемне дә булса яшертен үтергән кешегә – ләгънәт-каргыш!»

Бөтен халык: «Амин!» – дисен+.

25«Гаепсез адәмнең җанын кыяр өчен акча алган кешегә – ләгънәт-каргыш!»

Бөтен халык: «Амин!» – дисен+.

26«Бу Канунның сүзләрен үтәмәгән, Канун кушканча эшләмәгән кешегә – ләгънәт-каргыш!»

Бөтен халык: «Амин!» – дисен+.

28

Канунны үтәүчеләргә – фатиха

28^1•Әгәр сез, Раббы Аллагызның сүзенә колак салып, бүген мин сезгә ирештергән бөтен әмерләрен төгәл үтәсәгез, ул вакытта Раббы Аллагыз сезне җирдәге бөтен халыклардан өстен куяр+. 2Әгәр Раббы Аллагызның сүзенә колак салсагыз, түбәндәге фатихалар сезгә килеп ирешер һәм гамәлгә ашыр.

3Сез шәһәрдә дә, авылда да фатихалы булырсыз.

4Балагыз, җирегезнең җимеше, эре һәм вак терлегегезнең үрчеме – бозаулар вә бәтиләр – фатихалы булыр.

5Ашлык тырысларыгыз, күәсләрегез фатихалы булыр.

6Чыгып киткәндә дә, кайтып кергәндә дә фатихалы булырсыз+.

7Сезгә каршы күтәрелгән дошманнарыгызны Раббы җиңелергә мәҗбүр итәр; алар сезгә каршы бер юлдан килсәләр, җиде якка таралып качарлар+.

8Раббы сезнең амбарларыгызга һәм барлык эшләрегезгә фатихасын бирер. Сезгә бирәсе җирдә Раббы Аллагыз сезне фатихалы итәр+.

9Раббы Аллагызның әмерләрен үтәсәгез, Аның юлыннан йөрсәгез, биргән антына тугры калып, Ул сезне Үзенең изге халкы итәр+. 10Раббы сезне «Үз халкым» дип атаганны җир йөзендәге барлык халыклар белеп, сездән куркып торырлар. 11Раббы сезне һәр яктан бәрәкәтле итәр: балаларыгыз күп, терлегегез үрчемле булыр, ата-бабаларыгызга, балаларыгызга бирәм, дип ант иткән җирләрнең туфрагы мул уңыш китерер. 12Яңгырны җирегезгә вакытында яудырыр һәм барча эшегезгә фатихасын бирер өчен, Раббы сезгә Үзенең күк хәзинәсен мул итеп ачар. Сез күп халыкларга бурычка акча бирерсез, ә үзегез бурычка алмассыз+. 13Раббы Аллагызның бүген минем аша сезгә җиткергән әмерләренә колак салып, аларны төгәл үтәсәгез, аста түгел, һәрвакыт өстә булырсыз: Раббы сезне койрык итеп түгел, ә баш итеп тотар. 14Бүген мин сезгә боерганнардан уңга да, сулга да тайпылмас өчен, башка илаһлар артыннан ияреп, аларга хезмәт итмәгез.

Буйсынмаучыларга – ләгънәт

15•Әгәр Раббы Аллагызның сүзенә колак салмасагыз, бүген мин сезгә җиткергән бөтен әмерләрен, кагыйдәләрен тырышып үтәмәсәгез, түбәндәге ләгънәтләр сезнең өскә килеп төшәр+.

16Шәһәрдә дә, авылда да сезгә ләгънәт төшәр.

17Ашлык тырысларыгызга, күәсләрегезгә ләгънәт төшәр.

18Балаларыгызга, җирегезнең җимешенә, эре һәм вак терлегегезнең үрчеменә – бозау вә бәтиләрегезгә – ләгънәт төшәр.

19Чыгып киткәндә дә, кайтып кергәндә дә сезгә ләгънәт төшәр.

20Нәрсә генә эшләсәгез дә, кырылып, тиз арада һәлак булганчыга кадәр, Раббы сезгә ләгънәт-каргыш, борчу, бәхетсезлекләр җибәрер. Болар сезнең яман эшләрегез өчен, сез Аны ташлаган өчен булыр. 21Билисе җирегездән сезне тәмам юк иткәнче, Раббы сезгә коточкыч авырулар җибәреп торыр. 22Раббы сезне хәлдән тайдыра торган чир, бизгәк, шеш авыруы, көйдергеч эсселек, корылык һәм киптергеч җил, күгәрек белән зарарлар – сез үлгәнче артыгыздан ияреп йөрер алар+. 23Күк сезнең баш өстегездә бакыр төсле кызган булыр, аяк астыгыздагы җир тимер кебек каты булыр. 24Сез юк ителгәнчегә кадәр, Раббы яңгыр урынына ком яудырыр – күктән өстегезгә тузан төшәр+.

25Раббы сезне дошманнарыгыздан җиңдерер; аларга каршы бер юлдан барсагыз, алардан җиде якка таралып качарсыз. Сезнең бәла-казаларыгызны күреп, җир йөзендәге барлык халыклар куркуга калырлар+. 26Мәетләрегез күктәге кошларга һәм җәнлекләргә азыкка әйләнер – аларны куучы да булмас+.

27Раббы сезне дәвалап бетереп булмый торган Мисыр чуаннары, чи җәрәхәт, кутыр һәм корчаңгы белән зарарлар+. 28Раббы сезне акылдан яздырыр, сукырайтыр, йөрәк өянәге белән җәфалар. 29Сукыр кеше караңгыда кармаланып йөргән кебек, сез яктыда кармаланып юл эзләрсез, эшләрегез уңышсыз тәмамланыр, сезне һәрвакыт кыерсытырлар, таларлар, сезне берәү дә кайгыртмас һәм якламас+.

30Кыз белән ярәшелерсең – аның белән икенче берәү якынлык кылыр; йорт салырсың – анда тора алмассың; йөзем бакчасы утыртырсың – җимешен авыз итә алмассың+. 31Күз алдыңда үгезеңне суярлар – итен ашый алмассың; күз алдыңда ишәгеңне талап алырлар һәм кайтарып бирмәсләр. Дошманнар сарыкларыңны куып алып китәрләр – сине берәү дә якламас. 32Күз алдыңда угылларың вә кызларың чит халыклар арасына куылыр; көн дә аларны көтеп, күзләрең күгәрер, әмма ярдәм итәргә көчең булмас+. 33Син белмәгән халык җиреңнең җимешләрен, эшләгәнеңне ашар, ә сине һәрвакыт кыерсытырлар һәм җәфаларлар гына+. 34Күзләрең күргәннән акылыңнан язарсың. 35Дәвалап булмый торган чуаннар белән Раббы ботларыңны, тезләреңне җәфалар – алар сине баш түбәңнән алып аяк табаныңа кадәр каплар+.

36Раббы сезне һәм үзегез куйган патшагызны сез дә, ата-бабаларыгыз да белмәгән халыкка илтеп тапшырыр, һәм сез шунда агачтан, таштан ясалган башка илаһларга хезмәт итәрсез+. 37Раббы сезне тараткан барлык халыклар арасында сез телдән төшми торган, коточкыч бер адәм мәсхәрәсе булырсыз+.

38Кырларыгызда ашлыкны күп итеп чәчәрсез, ләкин саранча ашаганга, уңышны аз җыярсыз+. 39Йөзем куаклары утыртырсыз, аларны эшкәртерсез, ләкин, корт ашаганга, йөземен җыя, шәрабын эчә алмассыз+. 40Сезнең бөтен җирегездә зәйтүн агачлары үсәр, ләкин зәйтүнегез җиргә коелганга, үзегезне майлау өчен зәйтүн маегыз булмас. 41Угылларыгыз, кызларыгыз булыр, ләкин әсир ителгәнгә, алар яныгызда калмас+. 42Җирегездәге барча агачларны һәм җимешләрне саранча кырыр. 43Арагыздагы килмешәкләр һаман сездән югары күтәрелер, ә сез һаман түбән төшәрсез. 44Алар сезгә бурычка биреп торырлар, ә сез бурычка бирә алмассыз; алар – баш, ә сез койрык булырсыз.

45Раббы Аллагызның сүзенә колак салмаган, Аның сезгә биргән әмер-кагыйдәләрен үтәмәгән өчен, шушы бөтен ләгънәтләр башыгызга төшәр, сезне һәлакәткә китергәнче эзәрлекләр. 46Һәм бу сезгә дә, нәсел варисларыгызга да гомерлек кара тамга, бер билге булыр. 47Булган муллыкка чын йөрәктән шатланып, куанып, Раббы Аллагызга хезмәт итмәгәнгә күрә,+
48Раббы муеныгызга тимер камыт асар, һәм сез, әҗәлегез җиткәнче, ризыкка, суга, кием-салымга мохтаҗлык кичереп, дошманнарга хезмәт итәрсез+.

49Раббы сезнең өскә җир читеннән, ерактан бер халыкны китерер. Сез телен дә аңламаган бу халык, бөркет кебек, өстегезгә ябырылыр+. 50Бу халык рәхимсездер: ни олыны хөрмәт итмәс, ни кечене кызганмас. 51Сезне тәмам бөлдереп бетергәнче, алар яшь терлегегезне, җирегезнең уңышын ашар. Алар сезгә ни ашлык, ни шәраб, ни май, ни сыер белән сарыкларыгызның үрчемен калдырмас, һәм сез һәлак булырсыз+. 52Җирегездәге барлык шәһәрләрнең сез ышанып торган биек һәм ныклы диварлары җимерелгәнче, алар сезне һаман кысрыклый бирерләр – Раббы Аллагыз бирәсе җирдәге барлык шәһәрләрдә сезне камалышта тотарлар+. 53Дошманыгызның камау-кысулары шундый авыр булыр ки, сез үз балаларыгызны – Раббы Аллагыз биргән угыл-кызларыгызны ашарсыз+. 54Сезнең арада иң йомшак, иң ягымлы саналган ир дә үзенең кардәшенә, сөйгән хатынына, әле исән калган балаларына рәхимсез күз белән карар. 55Үз балаларының итен ашаганда, ул һичкем белән бүлешмәс, чөнки дошман шәһәрләрегезне камалышта тоткан чакта, шул авыр вакытта ашардай һични калмас. 56Сезнең арада иң йомшак, иң ягымлы, җиргә каты басып йөрергә дә курыккан хатын үзенең сөйгән иренә, угыл-кызына рәхимсез күз белән карар. 57Яңа туган баласын да, соңгылыгын да ул беркемгә бирмәс – дошман шәһәрләрегезне камалышта тоткан чакта, шул авыр вакытта ачлыктан ул үзе генә яшереп ашар+.

58Әгәр шушы китапта язылган Канунның бөтен сүзләрен төгәл үтәмәсәгез һәм Раббы Аллагызның дәһшәтле, шөһрәтле исемен хөрмәтләмәсәгез, 59Раббы сезгә һәм нәсел варисларыгызга шаккатарлык, бетмәс-төкәнмәс бәла-казалар, озакка сузылган коточкыч авырулар җибәрер. 60Сез Мисырда күргән һәм сезнең котыгызны алган бөтен авыруларны Ул сезгә җибәрер, һәм шул авырулар сезгә ябырылыр+. 61Раббы сезнең өскә хәтта шушы Канун китабында язылмаган барлык авыруларны вә бәла-казаларны җибәрер, һәм сез һәлак булырсыз. 62Элек сез күктәге йолдызлар санынча күп булсагыз да, бик азыгыз гына исән калыр, чөнки сез Раббы Аллагызны тыңламадыгыз+. 63Раббы сезне ишәйткәндә, сезгә игелекләр кылганда ничек куанса, сезне һәлак иткәндә, кырганда да нәкъ шулай куаныр. Билисе җирегездән дә сез соңыннан сөрелерсез+.

64Раббы сезне җирнең бер кырыеннан икенче кырыена кадәр, чит халыклар арасына таратыр, сез анда ни үзегез, ни ата-бабаларыгыз белмәгән, агачтан һәм таштан ясалган башка илаһларга табынырсыз+. 65Әмма бу халыклар арасында да үзегезгә тынычлык таба алмассыз, сезгә анда тыныч урын булмас; Раббы сезгә анда куркудан калтырап торган йөрәк, сагыш тулы өметсез күзләр һәм күңел әрнүе бирер. 66Тормышыгыз һәрвакыт куркыныч астында булыр: куркудан көнегезне дә, төнегезне дә калтыранып үткәрерсез; алдагы көнгә ышанычыгыз бетәр сезнең. 67Йөрәгегезне чорнап алган куркудан һәм үз күзләрегез белән күргәннәрдән сез иртән: «Кич җитсен иде!», ә кичен: «Таң атсын иде!» – диярсез+. 68Мин сезгә: «Моннан ары бу юлны күрмәссез!» – дип әйткән юлдан Раббы сезне корабта Мисырга кире кайтарыр; анда дошманнарыгызга кол ир вә кол хатын булып сатылырга теләсәгез дә, сезне алучы табылмас+.

29

Раббының Мәаб җирендә Килешүне яңартуы

29^1Исраил халкы белән Хореб тавында төзегән килешүгә өстәмә буларак, Раббы Мусага Мәаб җирендә дә килешү төзергә әмер итте+. 2-3Муса, бөтен Исраил халкын җыеп, шушы килешүнең шартларын ирештерде:

– Мисыр фиргавененә, аның бөтен хезмәтчеләренә һәм җиренә Раббының нәрсә эшләгәнен, бу зур бәла-казаларны һәм гаҗәеп могҗиза-галәмәтләрне сез үз күзләрегез белән күрдегез. 4Әмма бүгенге көнгә кадәр Раббы сезгә аңлардай акыл, күрә торган күз, ишетми торган колак бирмәде+.

5«Кырык ел буе Мин, Раббы, сезне чүл буйлап йөрттем, тик сезнең өс киемегез дә, аяк киемегез дә тузмады+. 6Сез икмәк ашамадыгыз, шәраб та, исерткеч эчемлек тә эчмәдегез. Мин сезнең Раббы Аллагыз икәнне сез белсен өчен шулай эшләдем»+.

7Бу урынга килгәч, безнең белән сугышырга Хишбун патшасы Сихон һәм Башан патшасы Ог чыктылар, ләкин без аларны тар-мар иттек+. 8Без, аларның җирләрен алып, Рубин, Гәд ыругына һәм Менашше ыругының бер яртысына биләмә итеп бирдек+. 9Бу килешүнең шартларын төгәл үтәгез; шулай итсәгез, һәр эшегез уң булыр+.

10-11Ыруг башлыкларыгыз, өлкәннәрегез, җитәкчеләрегез, Исраилнең барлык ирләре, балаларыгыз, хатыннарыгыз, арагызда яшәүче килмешәкләр һәм утын ярудан су ташуга кадәр бөтен эшегезне башкаручылар – һәммәгез дә бүген Раббы Аллагыз каршында басып торасыз+. 12Раббы Аллагызның бүген сезнең белән төзеячәк антлы килешүен кабул итәр өчен, сез барыгыз да биредә басып торасыз. 13Сезгә әйткәнчә һәм ата-бабаларыгыз Ибраһимга, Исхакка һәм Ягъкубка вәгъдә иткәнчә, шушы Килешү буенча, Ул сезне Үз халкы дип, ә Үзен сезнең Аллагыз дип игълан итәр+. 14-15Антлашып төзегән бу килешүне Ул сезнең белән – биредә Раббы Аллабыз каршында торганнар белән генә түгел, ә бәлки киләчәк буыннар белән дә беркетә.

16Сез бит Мисыр җирендә ничек яшәгәнебезне, бирегә килгәндә башка халыкларның илләре аша ничек үткәнебезне беләсез. 17Аларның агачтан, таштан, көмеш һәм алтыннан ясалган җирәнгеч сыннарын күрдегез. 18Бүген сезнең арада шул халыкларның илаһларына хезмәт итәр өчен күңеле белән Раббы Аллабыздан читкә борылган ир яки хатын, гаилә яки ыруг булмасын. Андый кешеләр агулы әрем үстерүче тамыр кебек булырлар иде+. 19Бу килешүдәге сүзләрне ишетеп тә, шундый кешеләр, кәпрәеп: «Үземчә йөрүгә карамастан, миңа куркыныч янамый», – дип уйларлар, ләкин алар башкаларга да, үзләренә дә афәт китерерләр. 20Раббы андый кешеләрне гафу итмәс – аларга Раббының нәфрәте һәм ярсуы кабыныр; бу китапта язылган ләгънәт-каргышлар алар башына төшәр, Раббы аларның исемнәрен җир йөзеннән юк итәр+. 21Раббы аларны барлык Исраил ыругларыннан аерып алыр да шушы Канун китабында язылган килешүдәге бөтен ләгънәт-каргышларны алар өстенә яудырыр.

22Киләчәк буын, сездән туачак балалар һәм ерак илләрдән килгән кешеләр Раббының бу җиргә нинди авырулар һәм бәла-казалар җибәргәнен күрер: 23бөтен тирә-як күкерт һәм тоз яндырып бетергән бушлыкка әйләнер – анда берни чәчмәсләр дә, бернинди үсемлек тишелеп чыгып үсмәс тә. Ул җирләр Раббы ярсуыннан һәлак булган Сәдүм, Гамура, Адма һәм Сәбоим шәһәрләре кебек булыр+. 24Халыклар: «Ни өчен Раббы бу җирне шулай эшләтте икән? Нигә Ул шулай ачуланган икән?» – дип сорарлар+. 25Җавап мондый булыр: «Бу халыкны Мисыр җиреннән алып чыкканда, Раббы, ата-бабаларының Алласы, алар белән килешү төзегән иде, ә алар ул килешүне онытты+. 26Алар үзләре белмәгән, Раббы аларга билгеләмәгән башка илаһларга табына һәм сәҗдә кыла башладылар. 27Шуның өчен Раббының бу җиргә нык ачуы чыкты, һәм Ул аның өстенә бу китапта язылган бөтен ләгънәт-каргышларны юнәлтте+. 28Раббы аларга бик каты ачуланып, ярсып-нәфрәтләнеп, аларны яшәгән җирләреннән куып җибәрде, башка урынга сөрде; һәм алар хәзер дә шунда гомер кичерә»+.

29Яшерен булганы – Раббы Аллабызныкы, ә ачык булганы, без бу Канунның бөтен сүзләрен үтәсен өчен, – гомерлеккә безнеке һәм безнең балаларныкы+.

30

Раббыга әйләнеп кайтырга чакыру

30^1Мин сезгә сайларга тәкъдим иткән фатиха яки ләгънәт-каргыш тормышыгызда гамәлгә ашканнан соң, Раббы Аллагыз сезне чит халыклар арасына сибеп таратыр, һәм сез, шунда яшәгәндә, шулар турында уйлый башларсыз+. 2Угылларыгыз белән бергә Раббы Аллагызга әйләнеп кайтып, бүген мин сезгә кушканча, бөтен йөрәгегез, бөтен җаныгыз белән Аның сүзләрен үтәсәгез,+
3Раббы Аллагыз сезнең язмышыгызны үзгәртер, шәфкать күрсәтеп, Үзе таратып җибәргән яклардан – башка халыклар арасыннан җыеп алыр+. 4Хәтта җир читенә кадәр таралган булсагыз да, Раббы Аллагыз сезне кире җыеп алыр+. 5Раббы Аллагыз сезне ата-бабаларыгыз җиренә китерер, һәм сез шул җирләрне биләрсез; Ул сезне ата-бабаларыгызга караганда да баерак, ишлерәк итәр. 6Сез Раббыны бөтен йөрәгегез белән яратсын һәм исән-имин яшәсен өчен, Раббы Аллагыз сезнең һәм нәсел варисларыгызның йөрәген сөннәтләр+. 7Шулчак Раббы Аллагыз бөтен бу ләгънәт-каргышларны сезне эзәрлекләүче һәм күрәлмаучы дошманнарыгызга юнәлтер,+
8ә сез, кире кайтып, Раббыгызның сүзләренә колак салырсыз һәм Аның бүген минем аша сезгә җиткергән бөтен әмерләрен үтәрсез. 9-10Раббы Аллагыз һәммә эшегезне уңышлы итәр, балаларыгыз күп, терлегегез үрчемле, җирегезнең җимеше мул булыр; Раббы Аллагызның сүзләрен тыңлап, Аның шушы Канун китабында язылган әмерләрен һәм кагыйдәләрен үтәп, Аңа бөтен йөрәгегез, бөтен җаныгыз белән борылсагыз, Раббы, ата-бабаларыгыз өчен шатланган кебек, сезнең өчен шатланачак һәм сезгә игелекләр кылачак.

Тормышны сайлагыз

11Бүген мин сезгә җиткергән шушы әмер сезнең өчен артык читен һәм үти алмаслык түгел. 12«Безнең өчен берәрсе күккә менсен иде дә, ул әмерне безгә алып төшеп күрсәтсен иде, ә без аны үтәр идек», – дип әйтергә күктә түгел ул+. 13«Безнең өчен берәрсе диңгез аръягына барсын иде дә, ул әмерне безгә алып кайтып күрсәтсен иде, ә без аны үтәр идек», – дип әйтергә диңгез аръягында түгел ул. 14Бу әмер якында гына: сез аны үти алсын өчен, телегездә вә күңелегездә ул.

15Менә мин бүген сезгә яшәү белән яхшылыкны яки үлем белән яманлыкны сайларга тәкъдим итәм+. 16Бүген мин сезгә әйткәннәрне – Раббы Аллагыз кушканнарны үтәсәгез, Раббы Аллагызны яратсагыз, Аның юлыннан йөреп, әмерләрен, кагыйдәләрен вә кануннарын үтәсәгез, Раббы Аллагыз фатихасы белән үзегез билисе җирдә яшәрсез һәм күп санлы булырсыз. 17Әгәр инде йөрәгегез белән Раббыдан читләшеп, аны тыңламасагыз, адашсагыз, башка илаһларга сәҗдә кылып, аларга табына башласагыз, – 18мин сезне хәзер кисәтеп куям! – сез һәлак булырсыз, Үрдүн аръягында билисе җирегездә озак яши алмассыз. 19Мин бүген, күк белән җирне шаһитлыкка чакырып, сезгә яшәү яки үлем, фатиха яки ләгънәт-каргыш сайларга тәкъдим итәм. Үзегезнең һәм нәсел варисларыгызның яшәвен теләсәгез, тормышны сайлагыз. 20Раббы Аллагызны яратыгыз, Аның сүзләрен тыңлагыз, Аңа сыеныгыз. Шулай итсәгез, Раббы ата-бабаларыгыз Ибраһимга, Исхакка һәм Ягъкубка бирергә ант иткән җирдә яшәрсез һәм озын гомер кичерерсез+.

31

Ешуа – Мусаның дәвамчысы

31^1Бөтен Исраил халкына шушы сүзләрне җиткергәннән соң, Муса 2болай дип дәвам итте:

– Миңа хәзер йөз егерме яшь. Мин инде сезне үз артымнан ияртеп алып бара алмам. Раббы миңа: «Син Үрдүн елгасын кичмәссең» – дигән иде+. 3Раббы Аллагыз Үзе, алдыгыздан барып, андагы халыкларны юк итәр, һәм сез аларның җирен алырсыз. Раббы әйткәнчә, елга аша анда сезне Ешуа алып чыгар+. 4Раббы амориләрнең патшаларын – Сихонны һәм Огны – җирләре белән бергә ничек юкка чыгарган булса, бу халыкларга да шуны эшләр+. 5Раббы аларны сезнең кулга тапшырыр, һәм сез аларга мин кушканны эшләргә тиеш булырсыз+. 6Нык һәм кыю булыгыз, алардан курыкмагыз, котыгыз алынып каушап калмагыз, чөнки Раббы Аллагыз Үзе сезнең белән бара – Ул сезне ялгыз калдырмас, ташлап китмәс+.

7Муса Ешуаны чакырып алды һәм бөтен Исраил халкы алдында аңа әйтте:

– Нык һәм кыю бул, чөнки бу халыкны Раббы аларның ата-бабаларына: «Балаларыгызга бирәм», – дип ант иткән җиргә син алып барырсың, бу җирне аларга биләмә итеп бүлеп бирерсең+. 8Раббы Үзе синең алдан барыр, янәшәңдә булыр; Ул сине ташлап калдырмас. Курыкма һәм борчылма!

Раббы канунының кайчан укылырга тиешлеге турында

9Шушы Канунны язганнан соң, Муса аны Раббының Килешү сандыгын күтәреп йөртүче левиләрдән булган руханиларга һәм Исраил өлкәннәренә бирде. 10Муса аларга болай диде:

– Һәр җиденче елда, бурычларны кичерү елында, Чатырлар бәйрәмендә,+
11Раббы Аллагыз сайлаган урынга, Раббы Аллагыз каршына барлык Исраил халкы җыелгач, бу Канунны бөтен Исраил алдында һәркем ишетерлек итеп кычкырып укыгыз+. 12Бу Канунны тыңласын, Раббы Аллагыздан куркып, Аны хөрмәтләргә өйрәнсен һәм Канунның барлык сүзләрен тырышып үтәсен өчен, бөтен халыкны – ирләрне, хатыннарны, балаларны, шулай ук арагызда яшәүче килмешәкләрне дә җыегыз+. 13Сез Үрдүнне кичеп биләп алган җирдә яшәгәндә, шушы халыкның Канунны белмәгән балалары тыңларлар һәм, Раббы Аллагыздан бөтен гомерләре буе куркып, Аны хөрмәтләргә өйрәнерләр.

Мусага бирелгән соңгы киңәшләр

14Раббы Мусага әйтте:

– Үләр вакытың якынлаша. Ешуаны чакырып китер һәм аның белән бергә Очрашу чатырына кер. Мин аңа күрсәтмәләр бирермен.

Муса да, Ешуа да Очрашу чатырына керделәр+. 15Раббы болыт баганасы эчендә, Очрашу чатыры алдында пәйда булды+.

16Раббы Мусага әйтте:

– Син, үлеп, ата-бабаларың янына китүгә, бу халык, Миңа тугрылык сакламыйча, барасы җирендәге илаһларга табыныр, Мине ташлар һәм Мин алар белән төзегән килешүне бозар+. 17Ул көнне Минем ярсуым кузгалыр, һәм Мин аларны ташлармын. Үзләреннән йөз чөергәч, алар юкка чыгарлар, башларына күп кенә бәла-казалар, кайгылар килер. Шунда алар: «Бу бәлаләр безгә яныбызда Аллабыз булмаганга килгәндер», – дип әйтерләр+. 18Чит илаһларга ияргән өчен, шундый явызлык кылган өчен, ул көнне Мин алардан һичшиксез ваз кичәрмен.

19Шулай итеп, бу җырны язып ал да исраилиләрдән җырлат; бу җыр исраилиләргә каршы Минем шаһитым булып торсын өчен, алардан кабатлат+. 20Мин, ант эчеп, ата-бабаларына вәгъдә иткән, сөт вә бал агып торган җиргә шушы халыкны китереп җиткергәч, алар туйганчы ашап симерерләр дә башка илаһларга борылырлар һәм аларга хезмәт итә башларлар, Минем белән төзегән килешүне бозып, Мине кире кагарлар+. 21Ә коточкыч бәлаләр килгәч, аларның нәсел варислары бу җырны онытмаганга күрә, әлеге җыр аларга каршы шаһит булып торыр. Үзләренә бирергә ант иткән җиргә китергәнче үк, уйларының кайсы якка авуын Мин инде белеп торам.

22Муса шул көнне үк бу җырны, язып алып, исраилиләргә өйрәтте. 23Нун углы Ешуага Раббы мондый әмер бирде:

– Нык һәм кыю бул, чөнки Мин: «Сезгә бирермен», – дип ант иткән җиргә исраилиләрне син алып барырсың. Мин синең янәшәңдә булырмын+.

24Муса әлеге Канунның барлык сүзләрен ахырынача язып куйды да+
25Раббының Килешү сандыгын күтәреп йөртүче левиләргә болай диде:

26– Бу Канун китабын Раббы Аллагызның Килешү сандыгына салыгыз, ул анда сезгә каршы шаһит булып торсын+. 27Чөнки мин сезнең нинди тискәре һәм фетнәчел икәнегезне беләм. Әле мин сезнең арада чакта, менә хәзер дә сез Раббыга буйсынмыйсыз; ә мин үлгәч, нәрсә булыр?! 28Минем яныма ыругларыгызның барлык өлкәннәрен, җитәкчеләрен җыегыз. Мин бу сүзләрне алар ишетерлек итеп әйтермен һәм күк белән җирне шаһитлыкка чакырырмын. 29Чөнки беләм: үлемемнән соң сез, бозыклыкка бирелеп, мин күрсәткән юлдан читкә тайпылырсыз. Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылып, Аның ачуын чыгарган өчен, киләчәктә сезне бәла-казалар көтә+.

Мусаның җыры

30Җыелган бөтен Исраил халкы ишетерлек итеп, Муса бу җырны баштан алып ахырына кадәр әйтеп бирде:

32

32^1«Мин сөйләячәкмен – тыңла, күк!
Минем сүзләремне тыңла, җир!+
2Нәсыйхәтем яңгыр кебек яусын,
яшеллеккә иртәнге чык кебек,
ләйсән яңгыр кебек төшсен сүзләрем,
үләннәргә коеп яуган яңгыр кебек төшсен+.
3Раббы исемен игълан итәм –
Аллабызның бөеклеген данлагыз!

4Ул – кыя; Аның эшләре камил,
бөтен юллары гадел.

Аллаһы тугрылыклы, ялган юк Аңарда;

Ул гадел һәм хак+.

5Бу кире һәм азгын буын
Аның алдында бозыклыкка бирелде –
хурлыкка калган бу кешеләр[*]
инде Аның балалары түгел.
6Раббыга сез шулай җавап бирәсезме,
уйлый белми торган аңсыз халык?!
Сезне бар иткән Атагыз түгелмени Ул?!
Сезне халык буларак Ул бар кылмадымыни?!+

7Борынгыда калган көннәрне исегезгә төшерегез,
элеккеге еллар турында уйлагыз –
аталарыгызның аңлатуын, өлкәннәрнең сөйләвен үтенегез+.

8Аллаһы Тәгалә кешелек дөньясын бүлгәндә,
халыкларга биләмәгә җир биргәндә,
халыкларның чикләрен күк ияләренең[*] саны буенча билгеләде+.

9Раббының өлеше – Аның халкы,

Ягъкуб нәселе – Аның биләмәседер+.

10Ул аларны буш, кеше аягы басмаган чүлдә тапты;
аларны карады, кайгыртты,
күз карасыдай саклады+.
11Оясын саклап очып йөргән,
канатларын җәеп,
кошчыкларын каурыйларында йөрткән бөркет кебек,+

12Раббы Үз халкын шулай йөртте –
Аның янында башка алла булмады.
13Ул аларны таулы илне яулап алырга китерде,
кырлардагы уңышны ашатты,
таштан – бал, кыя таштан зәйтүн мае агызып тукландырды,+

14сыер мае һәм сарык сөте,
бәрәннәрнең, кәҗәләрнең,
Башан сарыкларының эч мае белән,
өлгергән тук бодай белән тукландырды,
шәраб – йөзем куагының канын эчертте.

15Ешурун[*] кабарынды, буйсынмый башлады,
көрәйде, юанайды, симерде;
үзен бар иткән Аллаһыны ташлады,
үзен коткаручы Кыядан баш тартты;+
16башка илаһларга табынып,
Аның көнчелеген кузгатты,
җирәнгеч эшләре белән Аны ярсытты+.
17Аллаһыга түгел, ә җеннәргә,
үзе белмәгән илаһларга,
ата-бабаларыгыз искә дә алмаган,
күптән түгел читтән килеп кергән
яңа илаһларга корбаннар китерде+.

18Әй Ешурун, үзеңне тудырган Кыяны оныттың син,
үзеңне бар иткән Аллаһыны исеңнән чыгардың+.

19Бу хәлне күргәч, Раббының ачуы чыкты,
һәм Ул Үз угылларыннан һәм кызларыннан баш тартты;

20Ул әйтте: „Алардан йөз чөерермен дә
ахырда үзләренә нәрсә буласын күрермен.

Алар бит сатлык буын,
ышанычсыз балалар.

21Ялган аллаларга табынып, көнчелегемне кузгаттылар,
пот-сыннары белән ачуымны китерделәр.

Мин дә аларны халык дип саналмаганнар белән көнләштерермен,
томана бер халык белән ачуларын китерермен+.
22Ярсуымнан ут кабыныр,
һәм шул ут, яндырып,
үлеләр дөньясына кадәр җитәр;
шул ут җирне һәм аның уңышын кырып,
тауларның нигезләрен яндырып бетерер+.

23Аларга Мин бер-бер артлы бәла-казалар җибәрермен,
бөтен укларымны аларга атып бетерермен+.

24Алар ачлыктан җәфа чигәрләр;
коточкыч авырулар, үләт зәхмәте аларны юкка чыгарыр.

Мин алар өстенә кыргый җанварлар,
чага торган агулы еланнар җибәрермен+.
25Балалары урамда кылычтан кырылыр,
ә үзләре өйләрендә калтырап утырыр.
Үсмер егет, үсмер кызны да,
имчәк баласын, чал чәчле картны да
үлем үзеннән калдырмас+.
26Аларны таратып, кешеләр хәтереннән
хәтта исемнәрен җуйдырырмын,
дип әйтер идем дә,
27әмма дошманнары, кәпрәеп:
‘Бу эшне Раббы түгел,
ә безнең кодрәтле кулыбыз эшләде’, –
дип мактанмасыннар өчен, кире уйладым+.

28Алар – аңсыз халык,
аларда уйлау сәләте юк+.
29Әгәр акыллары булса, моны аңларлар,
ахырда үзләренә нәрсә буласын төшенерләр иде“.

30Әгәр Исраилнең Кыясы Үз халкыннан йөз чөермәсә,

Раббылары аларны дошманнарына тапшырмаса,
ничек инде бер кеше мең кешене куа алсын,
ике кеше ун мең кешене качырсын?!+
31Чөнки дошманның кыясы
безнең Кыя кебек түгел –
алар моны үзләре дә белә+.
32Дошманнарның йөземе – Сәдүм куагында,
Гамура кырларында үскән;
аларның җимеше агулы,
йөзем тәлгәшләре ачы+.
33Шәраблары – елан агуы,
кара еланның үтерә торган агуы+.
34„Хәзинә саклагычларымда мөһер астында
менә нәрсәләр яшереп тотам Мин!
35Аяклары калтырар вакыт җиткәч,
дошманнардан Мин үчемне алырмын,
тиешлесен кайтарып бирермен;
аларның һәлакәт көннәре инде якын,
аларга дигән афәт тиз килер“+.

36Үз халкының көчсезләнүен һәм һичкемнең –
ирекленең дә, ирексезнең дә калмавын күргәч,
Раббы аларны кызганыр, Үз колларын яклар+.

37Раббы шул чагында әйтер:
„Кайда сезнең илаһларыгыз,
сез сыенырга урын эзләгән кыягыз,+
38корбаннарыгызның маен ашаучы,
бүләккә китерелгән шәрабыгызны эчүче илаһлар? –

Күтәрелеп, алар килсен сезгә ярдәмгә,
яклаучыгыз алар булсын!
39Инде күрегез: Мин – бердәнбер,
Миннән башка икенче алла юк.
Үтерүче дә, яшәтүче дә – Мин,
чирләтүче дә, терелтүче дә – Мин;
берәү дә Минем кулдан коткара алмый+.

40Кулымны күккә күтәреп, мәңге яшәвем белән ант итәм:

41ялтырап торган кылычымны үткенләгәч,
кулым хөкем итәргә күтәрелгәч,
дошманнарымнан үч алырмын,
Мине күрәлмаучыларга тиешлесен бирермен+.
42Минем укларым һәлак булганнарның
вә әсирләрнең канына манчылып кәефләнер,
кылычым дошманнарның озын чәчле башларын[*] кисеп
канәгатьләнер“+.

43Аның халкы белән куаныгыз, әй чит халыклар!

Чөнки Ул Үз колларының каны өчен үч алыр,
дошманнарын Ул җавапка тартыр,

Үз халкының җирен[*] пакьләр»+.

44Нун углы Ешуа белән килеп, Мусаның Исраил халкына җиткергән җыр сүзләре әнә шундый.

45Бу сүзләрнең барысын Исраил халкына әйтеп биргәч, Муса 46болай дип өстәде:

– Бүген сезгә мин җиткергән барлык сүзләрне йөрәгегездә тотыгыз һәм бу Канунның бөтен сүзләрен үзегезнең балаларыгызга төгәл үтәргә кушыгыз+. 47Буш сүзләр түгел бу, аларда – сезнең тормыш. Әлеге Канунны үтисез икән, Үрдүн елгасын кичеп билисе җирдә гомерегез озын булыр+.

Мусаның үлеме турында Раббының алдан әйтеп куюы

48Шул көнне үк Раббы Мусага болай диде:

49– Шушы Әбарим тауларына, Әрихә шәһәре каршындагы, Мәаб җирендәге Нәбу тавына менеп, Мин исраилиләргә биләмәгә бирәсе Кәнган җиренә кара+. 50Һор тавында үлеп, ата-бабаларына кушылган агаң Һарун кебек, син әнә шул тауда үләрсең һәм ата-бабаларыңа кушылырсың+. 51Чөнки сез икегез дә Сыйн чүлендәге Мериба-Кадыш сулары янында, исраилиләр күз алдында изгелегемне танымадыгыз һәм Миңа тугры булмадыгыз+. 52Син ул җирне ерактан күрерсең, тик Мин исраилиләргә бирәсе шул җиргә аяк басмассың+.

33

Мусаның исраилиләргә соңгы фатихасы

33^1•Үләр алдыннан, Аллаһы бәндәсе Муса, исраилиләргә фатихасын биреп,+
2болай диде:

«Раббы килде Синай тавыннан,
Үз халкына кояш кебек чыкты Сәгыйрь тавыннан,
балкып торды Паран тавыннан.
Ул ун меңләгән изгеләр белән килде,
Аның уң ягында яшеннәр ялтырый иде[*]+.
3Ул Үз халкын чынлап ярата –
бар изгеләр Аның кулында.
Алар Аның аягына егылалар,
Аңардан нәсыйхәт алалар.
4Канун бирде безгә Муса,
мирас итеп Ягъкуб нәселенә+.

5Башлыклары белән бергә Исраил ыруглары җыелгач,

Раббы Ешурунга патша булды»+.

6Рубин ыругы турында Муса болай диде:

«Рубин яшәсен, үлмәсен,
гәрчә халкының саны аз булса да!»

7Ә Яһүдә ыругы турында боларны әйтте:

«Йа Раббы, Яһүдә ыругының тавышын ишет,
аны башка ыруглар белән берләштер;
көч бир аңа,
дошманнарына каршы торырга ярдәм ит».

8Леви ыругы турында болай диде:

«Туммим һәм урим – изге жирәбә –
Синең тугры хезмәтчең Левинеке.
Левине Син Массаһта сынадың,
аның белән Мериба сулары янында көрәштең+.
9Атасы вә анасы хакында ул:
„Мин алар турында уйламыйм“, – диде;
туганнарын калдырып, балаларын онытып,
ул бары Синең сүзеңне саклады,
Синең Килешүеңә тугры калды+.
10Ягъкуб нәселенә Синең карарларны,
Исраил халкына Кануныңны өйрәтә,
Синең алда хуш исле сумала-майлар көйрәтә,
мәзбәхеңдә тулаем яндыру корбаннары китерә.

11Йа Раббы, Леви токымын фатихала – аны көчле кыл,
эшләгән эшләрен кабул ит,
дошманнарын из –
аны күрәлмаучылар бүтән бервакыт баш күтәрмәсен».

12Беньямин ыругы турында болай диде:

«Раббының сөеклесе тыныч яши,
Аллаһы Тәгалә һәрвакыт аның турында кайгырта,
Беньямин үз калкулыклары арасында тыныч яши».

13Йосыф ыругы турында болай диде:

«Раббы аның җирен күк байлыгы булган чык
һәм җир асты сулары,+
14кояшта өлгергән иң яхшы уңыш,
үз аенда пешкән җимеш,
15борынгы тауларның байлыгы,
мәңгелек калкулыкларның муллыгы,+

16җир үстергән нигъмәтләрнең иң яхшысы белән фатихаласын;
янып торган куакта пәйда булган Зат[*]

аны Үзенең рәхим-шәфкате белән фатихаласын.

Болар барысы туганнары арасында баш булган Йосыфка яусын+.

17Йосыфның гайрәте – беренче булып туган үгезнеке кебек,
аның мөгезләре – кыргый үгезнеке кебек;

Эфраимнең меңнәрчә һәм Менашшеның ун меңнәрчә халкы –
аның мөгезләре.

Шулар белән халыкларны җир читенә кадәр сөзеп атар ул»+.

18Зәбулун ыругы турында болай диде:

«Әй Зәбулун, юлга чыкканда куан!
Син, Исәсхәр, чатырыңда куанып утыр!
19Алар халыкларны тауга чакырырлар,
шунда алар тиешле корбаннарны китерерләр,
диңгез байлыкларыннан
һәм комда яшерелгән хәзинәләрдән файдаланырлар»+.

20Гәд ыругы турында болай диде:

«Гәд җирен Арттыручыга – дан!
Гәд – башларны яки кулларны
өзгәләргә торган арыслан кебек:+
21ул үзенә иң яхшы җир сайлады,
аңа җитәкчелек итү мөмкинлеге бирелде.
Халык башлыклары җыелгач,
Раббының гадел таләбен,
Исраилгә кагылышлы карарларын үтәде»+.

22Дан ыругы турында болай диде:

«Дан – Башаннан сикереп чыккан арыслан баласы»+.

23Нәптали ыругы турында болай диде:

«Нәптали Раббының рәхим-шәфкатенә,
Аның мул фатихасына тиенде;
биләмәсе көньякка һәм диңгезгәчә сузылган»+.

24Ашер ыругы турында болай диде:

«Туганнары арасында иң фатихалысы Ашер булсын,
кардәшләре арасында сөекле булсын,
аягы зәйтүн маенда коенсын!

25Капка бикләрең синең, Ашер, тимердәндер, бакырдандыр;
көчең дә, гомерең кебек, бетмәс булсын».

26«Әй Ешурун, синең Аллаңа тиң юк!

Үзенең кодрәте белән Ул сиңа ярдәмгә,
болытларга атланып, күк буйлап чаба+.

27Синең сыену урының – әзәли[*] Аллаһыдыр;
мәңгелек Затның куллары сине күтәреп йөртә.

Ул күз алдыңнан дошманнарыңны куар
һәм сиңа аларны юк итәргә кушар+.

28Исраил халкы тыныч яши,
күктән төшкән чык белән сугарылган,
мул икмәкле һәм шәраблы җирдә

Ягъкуб нәселе иминлектә көн күрә+.

29Бәхетле син, Исраил!

Сиңа – Раббы коткарган халыкка тиңнәр юктыр.

Раббы – синең яклаучы калканың,
җиңү китерүче кылычың!

Дошманнарың, килеп, синнән шәфкать сорыйлар,
син аларны таптап узасың»+.

34

Мусаның үлеме

34^1Шуннан Муса, Мәаб тигезлегеннән кузгалып, Нәбу тавының Әрихә ягына караган Фесгә түбәсенә менде, һәм Раббы аңа бөтен җирне – Данга кадәр Гилыгад җирен, 2Нәптали җирен, Эфраим һәм Менашше җирләрен, Көнбатыш диңгезгә кадәр сузылган бөтен Яһүдә җирен, 3Нәгебне, хөрмәләр шәһәре Әрихәдән Согарга кадәр җиткән тигезлекне күрсәтте+. 4Раббы аңа әйтте:

– Мин, ант итеп, Ибраһимга, Исхакка һәм Ягъкубка «Синең нәсел варисларыңа бирәм» дигән җир – менә ул. Ул җирне Мин сиңа үз күзләрең белән күрергә мөмкинлек бирдем, әмма син аңа аяк басмассың+.

5Раббы әйткәнчә, Раббы колы Муса Мәаб җирендә вафат булды. 6Муса Мәаб җирендә, Бәйт-Пигур шәһәре янындагы үзәндә гүргә иңдерелде[*]. Бүгенге көнгә кадәр Мусаның кайда күмелгәнен берәү дә белми+. 7Үлгәндә, Мусага йөз егерме яшь булып, ул элеккечә көчле, күзләре дә яхшы күрә иде+. 8Муса үлгәч, Исраил халкы утыз көн буе Мәаб тигезлегендә яшь түкте. Шуннан соң Муса өчен матәм тоту көннәре тәмамланды+.

9Нун углы Ешуа, Муса аның өстенә кулларын куйганлыктан, зирәклек рухы белән сугарылган иде. Исраил халкы, Ешуага буйсынып, Раббы Мусага биргән әмерләрне үти барды+.

10Шул заманнардан бирле Исраилдә шулай, Муса кебек, Раббы йөзгә-йөз танып белгән башка бер пәйгамбәр дә булмады+. 11Раббы ихтыяры белән Мисырда ул нинди могҗиза-галәмәтләр кылды – фиргавен, аның хезмәтчеләре, җире белән нәрсә эшләде! 12Мусадан башка бер пәйгамбәр дә Исраил халкының күз алдында андый гаҗәеп вә дәһшәтле эшләр башкармады!

* 2:23 Кәфтурлылар – белгечләр әйтүе буенча, Кәфтур Крит утравын аңлата, ә кәфтурлылар – пелештиләр.

* 3:11 Рабаһ – хәзерге Амман шәһәре.

* 3:11 Терсәк – 45 см. (Огның табуты – 4,05х1,8 м.)

* 3:17 Киннерет – ягъни Гәлиләя күле.

* 4:48 Сирион – яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Сион. Ул Иерусалимдәге Сион тавы белән бер түгел. (3:9 белән чагыштырыгыз.)

* 6:4 Раббы Аллабыз – бердәнбер Раббы. – Яһүд телендә әлеге җөмлә «Раббы Аллабыз бер генә» яки «Раббы, бары Раббы гына безнең Аллабыз» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

* 7:20 …курку тудырыр. – Яһүд телендә әлеге гыйбарә «божаннар җибәрер» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

* 10:16 Йөрәкне сөннәтләү – Аллаһы канунына буйсынуны, Аллаһыга итагать күрсәтүне белдерүче тәгъбир.

* 15:12 Гыйбри – еврейләрнең борынгы атамасы; тамыры Гыйбер дигән кеше исеменнән алынган (карагыз: «Яратылыш», 10:21).

* 23:4 Арам-Наһараим – ягъни Месопотамиянең төньяк-көнбатыш өлеше.

* 23:10 …нәҗесләнсә… – Дини мәгънәдә пычрак, шакшы булу.

* 23:14 …чиста… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: изге.

* 23:19 Риба – биреп торган әйбер яки акчадан алынган процент.

* 24:6 Рәһен – закладка калдырылган әйбер.

* 24:9 Карагыз: «Саннар», 12:1-15.

* 26:14 …үлеләргә дә бирмәдем. – Мәҗүсиләрнең йоласы турыда сүз бара булса кирәк.

* 32:5 …хурлыкка калган бу кешеләр… – Әлеге катлаулы урынны тәрҗемә итүнең бер мөмкинлеге.

* 32:8 …күк ияләренең… – Кайбер чыганакларда шулай бирелгән. Яһүд телендәге төп нөсхәдә исә: «Исраил угылларының».

* 32:15 Ешурун – яһүдчә «тугры» мәгънәсендә; биредә Исраилнең шигъри кушаматы буларак кулланыла.

* 32:42 …дошманнарның озын чәчле башларын… – Сугыш вакытында гаскәриләр чәчләрен кырмаганнар.

* 32:43 …Үз халкының җирен… – Яһүд телендә әлеге гыйбарә «Үз җирен һәм Үз халкын» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

* 33:2 …Аның уң ягында яшеннәр ялтырый иде. – Әлеге катлаулы урынны тәрҗемә итүнең бер мөмкинлеге.

* 33:16 …янып торган куакта пәйда булган Зат… – Ягъни Аллаһы (карагыз: «Чыгыш», 3:1-6).

* 33:27 Әзәл – башы булмаган үткән заман; мәңгелек. (Әзәли – «әзәл» сүзеннән ясалган сыйфат.)

* 34:6 Муса Мәаб җирендә, Бәйт-Пигур шәһәре янындагы үзәндә гүргә иңдерелде. – Яһүд телендә әлеге җөмлә «Раббы аны Мәаб җирендә, Бәйт-Пигур шәһәре янындагы үзәндә гүргә иңдерде» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 1:2 Чыгыш 3:1, Чыгыш 17:6, Чыгыш 33:6, Саннар 13:26, Саннар 32:8

+ 1:3 Саннар 14:33
+ 1:4 Саннар 21:21-35
+ 1:6 Чыгыш 19:1, Саннар 10:11-12
+ 1:7 Саннар 13:30

+ 1:8 Яратылыш 12:7, Яратылыш 26:3, Яратылыш 28:13

+ 1:9 Чыгыш 18:18, Саннар 11:14
+ 1:10 Яратылыш 15:5
+ 1:11 II Патшалар 24:3
+ 1:15 Чыгыш 18:25, Саннар 11:16

+ 1:16 Левиләр 19:15, Канун 16:18-19, Гыйбрәтле сүзләр 31:9

+ 1:17 Чыгыш 23:2-3, Левиләр 19:15, Чыгыш 18:22, Чыгыш 18:26

• 1:19 Саннар 13, Саннар 14
+ 1:21 Канун 31:8, Ешуа 1:9
+ 1:30 Чыгыш 14:14
+ 1:31 Чыгыш 19:4, Канун 32:11, Ишагыйя 46:3
+ 1:33 Чыгыш 13:21
• 1:34 Саннар 14:20-45
+ 1:36 Саннар 14:6-9, Саннар 14:24
+ 1:37 Саннар 20:12, Саннар 27:14
+ 1:38 Чыгыш 24:13, Саннар 27:18-20
+ 1:46 Саннар 20:1, Хөкемчеләр 11:17
+ 2:1 Саннар 14:25, Саннар 21:4
+ 2:5 Яратылыш 36:8
+ 2:7 Саннар 14:33
+ 2:8 III Патшалар 9:26
+ 2:9 Хөкемчеләр 11:15
+ 2:10 Саннар 13:23, Канун 1:28

+ 2:11 Яратылыш 14:5, Канун 2:11, Канун 2:20, Ешуа 12:4, Ешуа 13:12, II Патшалар 21:16, I Елъязма 20:4, Яратылыш 14:5-6

+ 2:12 Яратылыш 36:20-30
+ 2:13 Саннар 21:12
+ 2:14 Саннар 14:29-35, Саннар 26:64-65
+ 2:19 Хөкемчеләр 11:15
+ 2:20 Яратылыш 14:5-6
+ 2:22 Яратылыш 36:20-30
+ 2:23 Ешуа 13:3-4
• 2:24 Саннар 21:21-26
+ 2:25 Чыгыш 15:14-16, Чыгыш 23:27
+ 2:27 Саннар 20:17-19
+ 2:36 Ешуа 13:9
• 3:1 Саннар 21:31-35
+ 3:2 Саннар 21:33-34
+ 3:4 III Патшалар 4:13
+ 3:6 Канун 7:2

+ 3:9 Канун 4:48, Ешуа 11:3, Ешуа 12:5, Зәбур 28:6, I Елъязма 5:23, Җырлар җыры 4:8, Яхәзкыл 27:5

+ 3:11 Яратылыш 14:5, Канун 2:11, Канун 2:20, II Патшалар 11:1, II Патшалар 12:26

+ 3:12 Саннар 32:33, Ешуа 13:8
+ 3:14 Хөкемчеләр 10:4
+ 3:15 Саннар 32:39-41, I Елъязма 2:22
+ 3:16 Саннар 21:24, Ешуа 12:2
+ 3:17 Саннар 34:11, Ешуа 3:16
+ 3:19 Саннар 32:17-26, Ешуа 1:14
+ 3:20 Ешуа 1:15, Ешуа 22:4
+ 3:21 Канун 7:19, Ешуа 10:25
+ 3:22 Чыгыш 14:14
+ 3:24 Чыгыш 15:11
+ 3:26 Саннар 20:12, Канун 1:37

+ 3:27 Саннар 20:12, Саннар 27:12-13, Канун 31:2, Канун 32:52, Канун 34:4

+ 3:28 Саннар 27:18-19, Канун 1:38
+ 3:29 Саннар 25:5
+ 4:1 Левиләр 18:5

+ 4:2 Канун 12:32, Гыйбрәтле сүзләр 30:6, Ачылыш 22:18

+ 4:3 Саннар 25:1-9

+ 4:6 Зәбур 118:98, Әюб 28:28, Зәбур 110:10

+ 4:7 II Патшалар 7:23, Зәбур 118:151, Зәбур 144:18

+ 4:8 Римлыларга хат 3:2, Римлыларга хат 7:12

+ 4:9 Канун 6:7, Канун 11:19, Канун 32:46, Зәбур 77:4, Йоил 1:3

+ 4:10 Чыгыш 19:9, Чыгыш 19:16

+ 4:11 Чыгыш 20:21, Гыйбриләргә хат 12:18

+ 4:13 Чыгыш 20:1-17, Канун 5:6-21, Чыгыш 24:12, Чыгыш 31:18

+ 4:16 Чыгыш 20:4-5, Римлыларга хат 1:23

+ 4:19 Әюб 31:26-28, IV Патшалар 17:16, IV Патшалар 21:3, Иремия 8:2

+ 4:20 III Патшалар 8:51, Иремия 11:4

+ 4:21 Канун 1:37, Канун 3:26

+ 4:24 Чыгыш 20:5, Чыгыш 24:17, Канун 9:3, Ишагыйя 30:27, Амос 5:6, Гыйбриләргә хат 12:29

+ 4:26 Канун 32:1, Зәбур 49:4

+ 4:27 Левиләр 26:33, Канун 28:64

+ 4:28 Канун 28:36, Зәбур 113:13-14, Иремия 16:13

+ 4:29 Иремия 29:13-14
+ 4:32 Әюб 20:4
+ 4:33 Чыгыш 19:21

+ 4:35 I Патшалар 2:2, Ишагыйя 45:5, Марк 12:32, I Көринтлеләргә хат 8:4

+ 4:36 Чыгыш 24:17

+ 4:39 Ешуа 2:11, Чыгыш 15:11, III Патшалар 8:23, III Патшалар 8:60

• 4:41 Саннар 35:9-34, Канун 19:1-13, Ешуа 20
+ 4:47 Саннар 21:21-35
+ 4:48 Канун 3:9
+ 4:49 Канун 3:17
• 5:1 Чыгыш 20:1-17
+ 5:4 Чыгыш 33:11
+ 5:5 Чыгыш 20:18, Чыгыш 20:21, Чыгыш 24:2
+ 5:6 Левиләр 26:13
+ 5:7 IV Патшалар 17:35
+ 5:8 Левиләр 19:4, Левиләр 26:1, Канун 27:15

+ 5:9 Чыгыш 34:14, Канун 4:24, Канун 6:15, Ешуа 24:19, Нахум 1:2, Чыгыш 34:7, Саннар 14:18

+ 5:10 Канун 7:9

+ 5:11 Левиләр 19:12, Левиләр 24:10-16

+ 5:12 Чыгыш 31:14-17, Левиләр 19:30, Левиләр 23:3, Левиләр 26:2, Саннар 15:32-36, Марк 2:27-28, Лүк 13:14

+ 5:16 Левиләр 19:3, Канун 27:16, Маттай 15:4, Маттай 19:19, Марк 7:10, Марк 10:19, Лүк 18:20, Эфеслеләргә хат 6:2

+ 5:17 Яратылыш 9:6, Левиләр 24:17, Маттай 5:21, Маттай 19:18, Марк 10:19, Лүк 18:20, Римлыларга хат 13:9, Ягъкубтан хат 2:11

+ 5:18 Левиләр 18:20, Левиләр 20:10, Канун 22:22, Гыйбрәтле сүзләр 6:32, Маттай 5:27, Римлыларга хат 13:9

+ 5:19 Левиләр 19:11, Маттай 19:18, Римлыларга хат 13:9

+ 5:20 Чыгыш 23:1, Канун 19:16-20, Гыйбрәтле сүзләр 19:5, Гыйбрәтле сүзләр 19:9, Гыйбрәтле сүзләр 21:28, Гыйбрәтле сүзләр 24:28, Гыйбрәтле сүзләр 25:18, Маттай 19:18

+ 5:21 Иремия 5:8, Маттай 5:28, Лүк 12:15, Римлыларга хат 7:7, Римлыларга хат 13:9

+ 5:22 Чыгыш 31:18
+ 5:25 Чыгыш 19:21
+ 5:27 Чыгыш 20:18-19
+ 5:28 Канун 18:17
+ 5:32 Ешуа 1:7, IV Патшалар 22:2
+ 5:33 Канун 10:13
+ 6:2 Вәгазьче 12:13
+ 6:3 Яратылыш 15:5, Яратылыш 22:17
+ 6:4 Марк 12:29, Зәкәрия 14:9

+ 6:5 Канун 11:13, Маттай 22:37, Марк 12:30, Лүк 10:27

+ 6:7 Канун 4:9, Зәбур 118:13
+ 6:8 Чыгыш 13:9, Чыгыш 13:16, Канун 11:18
+ 6:9 Канун 11:20
+ 6:10 Ешуа 24:13

+ 6:13 IV Патшалар 17:36, Маттай 4:10, Лүк 4:8, Канун 10:20, Ешуа 2:12, Иремия 4:2

+ 6:15 Чыгыш 20:5
+ 6:16 Чыгыш 17:2, Маттай 4:7, Лүк 4:12
+ 6:19 Чыгыш 23:28-30
+ 6:20 Чыгыш 12:26
+ 6:21 Чыгыш 20:2
+ 6:22 Зәбур 134:8
+ 6:25 Канун 24:13
+ 7:1 Чыгыш 23:23

+ 7:2 Саннар 21:2, Канун 3:6, Канун 20:16-17, Ешуа 6:20

+ 7:3 II Көринтлеләргә хат 6:14, Чыгыш 34:15-16, Ешуа 23:12-13, Хөкемчеләр 3:6, III Патшалар 11:2-4

+ 7:4 Канун 6:15
+ 7:5 Чыгыш 23:24, Чыгыш 34:13
+ 7:6 I Петердән хат 2:9, Чыгыш 19:5-6
+ 7:7 I Елъязма 16:19
+ 7:8 Иремия 31:3, Һошея 11:1, Малахи 1:2
+ 7:9 Чыгыш 20:6, Канун 5:10
+ 7:10 Әюб 34:11, Ишагыйя 59:18, Нахум 1:2
+ 7:12 Яратылыш 17:2, Яратылыш 26:3
+ 7:14 Чыгыш 23:26
+ 7:15 Чыгыш 9:15, Чыгыш 15:26, Чыгыш 23:25
+ 7:16 Чыгыш 23:33
+ 7:19 Канун 3:21, Ешуа 10:25
+ 7:20 Чыгыш 23:28, Ешуа 24:12
+ 7:21 Нәхәмия 4:14
+ 7:22 Чыгыш 23:29
+ 7:24 Ешуа 10:24, Ешуа 11:12, Ешуа 1:5
+ 7:25 Ешуа 7:20-21
+ 8:2 Чыгыш 16:35, Амос 2:10, Чыгыш 15:25

+ 8:3 Чыгыш 16:14-15, Чыгыш 16:31, Маттай 4:4, Лүк 4:4

+ 8:4 Канун 29:5, Нәхәмия 9:21

+ 8:5 Гыйбрәтле сүзләр 3:12, Гыйбриләргә хат 12:7

+ 8:7 Канун 11:11

+ 8:14 Гыйбрәтле сүзләр 30:9, Зәбур 77:11, Зәбур 105:21, Һошея 13:6

+ 8:15 Саннар 21:6, Һошея 13:5, Чыгыш 17:6, Саннар 20:11

+ 8:16 Чыгыш 16:5, Чыгыш 16:31
+ 8:17 Хөкемчеләр 7:2
+ 8:20 Даниил 9:11
+ 9:2 Саннар 13:23, Канун 1:28

+ 9:3 Чыгыш 20:5, Чыгыш 24:17, Канун 4:24, Гыйбриләргә хат 12:29, Чыгыш 23:29-31

+ 9:4 Яратылыш 15:16
+ 9:5 Яратылыш 50:24
+ 9:6 IV Патшалар 17:14, II Елъязма 30:8
+ 9:8 Чыгыш 32:4, Чыгыш 32:10
+ 9:9 Чыгыш 24:18, Маттай 4:2
+ 9:10 Чыгыш 31:18
+ 9:12 Чыгыш 32:7-10
+ 9:14 Зәбур 9:6, Саннар 14:12
+ 9:18 Чыгыш 34:28, Чыгыш 32:11-14
+ 9:21 Чыгыш 32:20
+ 9:22 Чыгыш 17:7, Саннар 11:3, Саннар 11:34
+ 9:23 Саннар 13:3, Саннар 14:1
+ 9:26 Чыгыш 32:11-13
+ 9:28 Саннар 14:16
+ 9:29 Нәхәмия 1:10
• 10:1 Чыгыш 34:1-4
+ 10:1 Чыгыш 25:10
+ 10:2 Чыгыш 25:16, Чыгыш 25:21
+ 10:3 Чыгыш 37:1-9

+ 10:4 Чыгыш 20:1-17, Канун 5:6-21, Чыгыш 34:28-29

+ 10:5 Чыгыш 40:20, III Патшалар 8:9

+ 10:6 Саннар 33:30-31, Саннар 20:28, Саннар 33:38

+ 10:7 Саннар 33:33
+ 10:8 Саннар 8:14
+ 10:9 Саннар 18:20
+ 10:10 Чыгыш 34:28
+ 10:11 Чыгыш 33:1

+ 10:12 Михә 6:8, Ешуа 24:14, I Патшалар 12:24

+ 10:13 Канун 5:33
+ 10:14 Чыгыш 9:29, Нәхәмия 9:6
+ 10:15 Римлыларга хат 11:28

+ 10:16 Канун 30:6, Иремия 4:4, Римлыларга хат 2:29, Чыгыш 32:9

+ 10:17 Ешуа 22:22, Зәбур 49:1, Зәбур 135:2, Даниил 2:47, Даниил 11:36, I Тимутәйгә хат 6:15, Ачылыш 17:14, Ачылыш 19:16, Рәсүлләр 10:34, Римлыларга хат 2:11, Гәләтиялеләргә хат 2:6, Эфеслеләргә хат 6:9, Көлессәйлеләргә хат 3:25, I Петердән хат 1:17, II Елъязма 19:7

+ 10:18 Зәбур 67:5, Зәбур 145:9
+ 10:19 Чыгыш 22:21, Левиләр 19:34
+ 10:20 Канун 6:13, Канун 30:20

+ 10:22 Яратылыш 46:27, Чыгыш 1:5, Яратылыш 15:5, Яратылыш 22:17

+ 11:4 Чыгыш 14:27-28
+ 11:5 Зәбур 77:14-40
+ 11:6 Саннар 16:31-33
+ 11:9 Яратылыш 50:24, Чыгыш 3:8
+ 11:11 Канун 8:7
+ 11:12 III Патшалар 9:3
+ 11:13 Канун 6:5, Ешуа 22:5
+ 11:14 Левиләр 26:4, Иремия 5:24, Йоил 2:23
+ 11:15 Зәбур 103:14

+ 11:17 III Патшалар 8:35, III Патшалар 17:1, II Елъязма 6:26

+ 11:18 Чыгыш 13:9, Чыгыш 13:16, Канун 6:8
+ 11:19 Канун 4:9
+ 11:20 Канун 6:9

+ 11:24 Ешуа 1:3, Яратылыш 15:18, Чыгыш 23:31, Саннар 34:1-12, Ешуа 1:4

+ 11:25 Канун 7:24
+ 11:26 Канун 30:1, Канун 30:15
+ 11:27 Левиләр 26:1-13, Канун 28:2-14
+ 11:28 Левиләр 26:14-45, Канун 28:15-45
+ 11:29 Канун 27:12-13, Ешуа 8:33
+ 11:30 Яратылыш 12:6
+ 12:2 IV Патшалар 16:4

+ 12:3 Чыгыш 23:24, Чыгыш 34:13, Канун 7:5, Хөкемчеләр 2:2, III Патшалар 14:23

+ 12:5 III Патшалар 18:29
+ 12:7 Канун 27:7
+ 12:8 Хөкемчеләр 17:6, Хөкемчеләр 21:25
+ 12:9 Зәбур 94:11
+ 12:10 Ешуа 23:1
+ 12:11 III Патшалар 8:29
+ 12:12 Саннар 18:20, Канун 10:9

+ 12:16 Левиләр 3:17, Левиләр 7:26, Левиләр 17:13

+ 12:19 Канун 14:27, Нәхәмия 13:10

+ 12:23 Яратылыш 9:4, Левиләр 3:17, Левиләр 7:26, Левиләр 17:13

+ 12:30 IV Патшалар 17:15

+ 12:31 IV Патшалар 17:31, Иремия 7:31, Иремия 19:5

+ 12:32 Канун 4:2, Ачылыш 22:18

+ 13:1 Иремия 23:25, Иремия 23:32, Зәкәрия 10:2

+ 13:2 Марк 13:22, II Тессалуникәлеләргә хат 2:9, Ачылыш 13:13, Ачылыш 16:14

+ 13:5 Канун 18:20
+ 13:8 Гыйбрәтле сүзләр 1:10
+ 13:9 Чыгыш 32:27-28, Канун 17:7
+ 13:10 Канун 17:5

+ 13:13 Хөкемчеләр 19:22, Хөкемчеләр 20:13, I Патшалар 2:12, I Патшалар 10:27, I Патшалар 25:17, II Патшалар 16:7, II Патшалар 20:1, III Патшалар 21:10, III Патшалар 21:13

+ 13:16 Ешуа 8:28

+ 13:17 Ешуа 7:20-21

+ 14:1 Маттай 5:9, Яхъя 1:12, I Яхъядан хат 3:1, I Яхъядан хат 5:1, Римлыларга хат 8:14, Левиләр 19:27-28, Левиләр 21:5

+ 14:2 Чыгыш 19:5

• 14:3 Левиләр 11

+ 14:21 Левиләр 7:24, Левиләр 11:39-40, Чыгыш 19:6, Чыгыш 23:19, Чыгыш 34:26

+ 14:22 Левиләр 27:30, Саннар 18:21
+ 14:27 Канун 12:19, Саннар 18:20, Канун 10:9
+ 14:28 Канун 26:12
+ 15:1 Канун 31:10, Нәхәмия 10:31
+ 15:3 Канун 23:20

+ 15:6 Канун 28:12, III Патшалар 4:21, Эзра 4:20

+ 15:8 Левиләр 25:35-36, Зәбур 36:26, Маттай 5:42, Ягъкубтан хат 2:15, I Яхъядан хат 3:17

+ 15:11 Маттай 26:11
+ 15:12 Чыгыш 21:2
+ 15:17 Чыгыш 21:5-6
+ 15:19 Чыгыш 13:2, Чыгыш 13:11-16
+ 15:21 Левиләр 22:20
+ 15:23 Левиләр 17:13, Канун 12:23-24

• 16:1 Чыгыш 12:1-39, Чыгыш 13:3-10, Чыгыш 23:14-17, Левиләр 23:4-22, Левиләр 23:33-43, Саннар 28:16-31, Саннар 29:12-39

+ 16:3 Чыгыш 12:11
+ 16:4 Чыгыш 34:25
+ 16:9 Чыгыш 34:22
+ 16:12 Канун 5:15
+ 16:13 Чыгыш 23:16

+ 16:18 Чыгыш 18:21, Эзра 7:25, Саннар 11:16, Канун 1:16-17

+ 16:19 Чыгыш 23:2-3, Левиләр 19:15, Чыгыш 23:8, I Патшалар 8:3, Гыйбрәтле сүзләр 17:8, Вәгазьче 7:7

+ 16:21 Чыгыш 34:13, Канун 7:5
+ 17:1 Левиләр 22:20
+ 17:5 Канун 13:10
+ 17:6 Саннар 35:30, Канун 19:15
+ 17:7 Канун 13:9
+ 17:9 Канун 19:17
+ 17:14 I Патшалар 8:5
+ 17:15 I Патшалар 9:16

+ 17:16 Ешуа 11:6, II Патшалар 8:4, I Елъязма 18:4, III Патшалар 10:28, II Елъязма 1:16, II Елъязма 9:28

+ 17:17 III Патшалар 11:1-4, Нәхәмия 13:26, Гыйбрәтле сүзләр 31:3, III Патшалар 10:14, III Патшалар 10:27, II Елъязма 1:15, II Елъязма 9:27

+ 17:19 Ешуа 1:8
+ 18:2 Саннар 18:20, Канун 10:9, Ешуа 13:14
+ 18:3 Левиләр 7:30-34
+ 18:4 Саннар 18:12
+ 18:6 Саннар 35:2, Хөкемчеләр 17:7
+ 18:9 Левиләр 18:26-30, Канун 12:29-31

+ 18:10 Левиләр 18:21, IV Патшалар 16:3, IV Патшалар 17:17, IV Патшалар 23:10, II Елъязма 33:6, Иремия 32:35

+ 18:11 Чыгыш 22:18, Левиләр 19:26, Левиләр 19:31

+ 18:15 Марк 9:8, Яхъя 1:21, Рәсүлләр 3:22, Рәсүлләр 7:37

+ 18:16 Чыгыш 20:19, Канун 5:27
+ 18:17 Канун 5:28
+ 18:18 Яхъя 4:25

+ 18:20 Канун 13:5, Иремия 14:15, Иремия 23:30, Яхәзкыл 13:8

• 19:1 Саннар 35:9-34, Канун 4:41-43, Ешуа 20
+ 19:5 Чыгыш 21:13
+ 19:10 Гыйбрәтле сүзләр 6:17
+ 19:11 Канун 27:24
+ 19:13 Канун 21:9

+ 19:14 Канун 27:17, Әюб 24:2, Гыйбрәтле сүзләр 22:28, Гыйбрәтле сүзләр 23:10, Һошея 5:10

+ 19:15 Саннар 35:30, Канун 17:6, Маттай 18:16, II Көринтлеләргә хат 13:1, I Тимутәйгә хат 5:19, Гыйбриләргә хат 10:28

+ 19:16 Чыгыш 20:16
+ 19:17 Канун 17:9, Канун 25:1
+ 19:19 Гыйбрәтле сүзләр 19:5

+ 19:21 Чыгыш 21:23-25, Левиләр 24:19-20, Маттай 5:38

+ 20:1 II Елъязма 13:12, II Елъязма 20:15-17
+ 20:7 Канун 24:5
+ 20:8 Хөкемчеләр 7:3
+ 20:14 Саннар 31:7, Саннар 31:9, Ешуа 8:2
+ 20:17 Канун 7:2, Ешуа 10:40-41
+ 20:19 IV Патшалар 3:19
+ 21:3 Саннар 19:2, I Патшалар 6:7
+ 21:5 Саннар 6:22-27
+ 21:8 Юныс 1:14
+ 21:9 Канун 19:13
+ 21:12 I Көринтлеләргә хат 11:6
+ 21:15 Яратылыш 29:30, Яратылыш 29:33
+ 21:17 IV Патшалар 2:9
+ 21:18 Чыгыш 20:12, Канун 5:16
+ 21:20 Гыйбрәтле сүзләр 23:20-21
+ 21:22 Саннар 25:4

+ 21:23 Ешуа 8:29, Ешуа 10:26-27, Яхъя 19:31, Гәләтиялеләргә хат 3:13

+ 22:1 Чыгыш 23:4
+ 22:6 Чыгыш 23:19, Левиләр 22:28
+ 22:9 Левиләр 19:19
+ 22:12 Саннар 15:38
+ 22:22 Чыгыш 20:14, Левиләр 20:10, Яхъя 8:5

+ 22:29 Яратылыш 34:8, Чыгыш 22:16-17, II Патшалар 13:1-22

+ 22:30 Левиләр 18:8, Канун 27:20
+ 23:1 Левиләр 21:18-20, Ишагыйя 56:4-5
+ 23:3 Нәхәмия 13:1-2, Кайгы җыры 1:10
+ 23:4 Саннар 22:5-6
+ 23:5 Саннар 24:10, Гыйбрәтле сүзләр 26:2

+ 23:7 Яратылыш 25:24-26, Яратылыш 36:8, Саннар 20:14, Чыгыш 22:21, Чыгыш 23:9

+ 23:10 Левиләр 15:1-5

+ 23:14 Левиләр 26:12

+ 23:17 Левиләр 19:29, III Патшалар 14:24, III Патшалар 15:12, III Патшалар 22:46, IV Патшалар 23:7, Һошея 4:14

+ 23:20 Чыгыш 22:25, Канун 15:3
+ 23:21 Саннар 30:3, Вәгазьче 5:3
+ 23:25 Марк 2:23, Рут 2:2

+ 24:1 Малахи 2:16, Маттай 5:31, Маттай 19:7, Марк 10:4

+ 24:4 Иремия 3:1
+ 24:5 Канун 20:7, Гыйбрәтле сүзләр 5:18
+ 24:7 Чыгыш 21:16
+ 24:8 Левиләр 13:2
+ 24:9 Саннар 12:10-15

+ 24:13 Чыгыш 22:26-27, Канун 6:25, Зәбур 111:9

+ 24:14 Левиләр 25:39

+ 24:15 Левиләр 19:13, Ягъкубтан хат 5:4

+ 24:16 IV Патшалар 14:6, II Елъязма 25:4, Иремия 31:29-30, Яхәзкыл 18:20

+ 24:17 Чыгыш 22:21

+ 24:19 Левиләр 19:9, Левиләр 23:22, Рут 2:1-2

+ 25:1 Канун 19:17

+ 25:3 II Көринтлеләргә хат 11:24

+ 25:4 I Көринтлеләргә хат 9:9, I Тимутәйгә хат 5:18

+ 25:5 Маттай 22:24, Марк 12:19, Лүк 20:28
+ 25:6 Яратылыш 38:8, Рут 4:10
+ 25:9 Рут 4:7
+ 25:14 Левиләр 19:36
+ 25:17 Чыгыш 17:8
+ 25:19 I Патшалар 15:2-8

+ 26:2 Чыгыш 23:19, Чыгыш 34:26, Левиләр 23:10

+ 26:5 Яратылыш 46:27, Чыгыш 1:7
+ 26:6 Чыгыш 1:11, Чыгыш 1:14
+ 26:7 Чыгыш 2:23-25, Чыгыш 3:9
+ 26:8 Чыгыш 12:51
+ 26:9 Чыгыш 3:8
+ 26:12 Левиләр 27:30, Канун 14:28-29

+ 26:14 Левиләр 7:20, Левиләр 21:1, Левиләр 21:11, Һошея 9:4

+ 26:15 II Елъязма 30:27, Зәбур 32:14, Ишагыйя 63:15, Чыгыш 3:8

+ 26:18 Чыгыш 19:5
+ 26:19 Канун 28:1, Чыгыш 19:6
+ 27:2 Ешуа 4:1-3

+ 27:5 Чыгыш 20:25, Ешуа 8:30, III Патшалар 6:7

+ 27:7 Канун 12:7

+ 27:8 Ишагыйя 8:1, Ишагыйя 30:8, Хабаккук 2:2

+ 27:9 Канун 26:18
+ 27:12 Канун 11:29, Ешуа 8:33
+ 27:15 Чыгыш 20:4-5, Чыгыш 34:17, Канун 5:8

+ 27:16 Чыгыш 20:12, Чыгыш 21:17, Левиләр 19:3

+ 27:17 Канун 19:14
+ 27:18 Левиләр 19:14
+ 27:19 Чыгыш 22:21-22
+ 27:20 Левиләр 18:8, Канун 22:30
+ 27:21 Чыгыш 22:19, Левиләр 18:23
+ 27:22 Левиләр 18:9, II Патшалар 13:12
+ 27:23 Левиләр 18:17, Левиләр 20:14
+ 27:24 Канун 19:11
+ 27:25 Чыгыш 23:7, Канун 16:19

+ 27:26 Зәбур 118:21, Иремия 11:3, Гәләтиялеләргә хат 3:10

• 28:1 Левиләр 26:1-13, Канун 11:13-15
+ 28:1 Канун 26:19
+ 28:6 Зәбур 120:7
+ 28:7 Чыгыш 23:27
+ 28:8 Левиләр 25:20-21
+ 28:9 Чыгыш 19:6
+ 28:12 Канун 11:14, Канун 15:6
• 28:15 Левиләр 26:14-45
+ 28:15 Даниил 9:11, Зәкәрия 1:6, Малахи 2:2

+ 28:22 Левиләр 26:16, III Патшалар 8:37, II Елъязма 6:28, Амос 4:9, Хәггәй 2:17

+ 28:24 Иремия 3:3, Амос 4:7

+ 28:25 Ешуа 7:4

+ 28:26 I Патшалар 17:44, I Патшалар 17:46, Зәбур 78:2, Иремия 16:4, Иремия 19:7, Иремия 34:20, Ишагыйя 17:2, Иремия 7:33

+ 28:27 Чыгыш 9:10

+ 28:29 Әюб 5:14, Әюб 12:25, Ишагыйя 59:10, Сефания 1:17

+ 28:30 Канун 20:5-7, Иремия 8:10, Амос 5:11, Сефания 1:13

+ 28:32 II Елъязма 29:9
+ 28:33 Хөкемчеләр 6:4
+ 28:35 Әюб 2:7

+ 28:36 IV Патшалар 17:3-4, IV Патшалар 24:15, IV Патшалар 25:7, II Елъязма 33:11, Канун 4:28

+ 28:37 III Патшалар 9:7, II Елъязма 7:20, Иремия 24:9, Яхәзкыл 5:15

+ 28:38 Михә 6:15, Хәггәй 1:6, Йоил 1:4
+ 28:39 Сефания 1:13
+ 28:41 Кайгы җыры 1:5
+ 28:47 Нәхәмия 9:35
+ 28:48 Иремия 27:2

+ 28:49 Ишагыйя 5:26, Иремия 5:15, Иремия 48:40, Иремия 49:22, Яхәзкыл 17:3, Һошея 8:1, Хабаккук 1:8

+ 28:51 Нәхәмия 9:37, Иремия 5:17

+ 28:52 IV Патшалар 17:5, IV Патшалар 25:1

+ 28:53 Левиләр 26:29, IV Патшалар 6:29, Кайгы җыры 4:10, Иремия 19:9, Яхәзкыл 5:10

+ 28:57 IV Патшалар 6:29, Кайгы җыры 4:10, Яхәзкыл 5:10

+ 28:60 Чыгыш 9:1-12
+ 28:62 Яратылыш 15:5, Канун 10:22
+ 28:63 Иремия 32:41

+ 28:64 Левиләр 26:33, Канун 4:27, Нәхәмия 1:8, Иремия 9:16, Яхәзкыл 12:15, Зәкәрия 7:14

+ 28:67 Әюб 7:4
+ 28:68 Канун 17:16, Һошея 8:13, Һошея 9:3
+ 29:1 Чыгыш 19:1-6

+ 29:4 Ишагыйя 6:9-10, Иремия 5:21, Римлыларга хат 11:8

+ 29:5 Канун 8:4, Нәхәмия 9:21
+ 29:6 Чыгыш 15:25, Чыгыш 16:4, Чыгыш 17:6
+ 29:7 Саннар 21:21-35
+ 29:8 Саннар 32:33
+ 29:9 III Патшалар 2:3
+ 29:11 Ешуа 9:21
+ 29:13 Чыгыш 6:7
+ 29:18 Гыйбриләргә хат 12:15
+ 29:20 Канун 9:14, Зәбур 9:6

+ 29:23 Хөкемчеләр 9:45, Яратылыш 14:2, Яратылыш 19:24, Ишагыйя 13:19, Һошея 11:8, Сефания 2:9

+ 29:24 Левиләр 26:32, III Патшалар 9:8, II Елъязма 7:21, Иремия 22:8-9

+ 29:25 IV Патшалар 17:15

+ 29:27 Левиләр 26:14-39, Канун 28:15-68, Зәкәрия 5:3

+ 29:28 III Патшалар 14:14
+ 29:29 Гыйбрәтле сүзләр 25:2
+ 30:1 Канун 11:26, Левиләр 26:40

+ 30:2 I Патшалар 7:3, III Патшалар 8:48, Ишагыйя 55:7, Һошея 6:1

+ 30:3 Иремия 32:37, Яхәзкыл 34:13, Яхәзкыл 36:24

+ 30:4 Нәхәмия 1:9
+ 30:6 Канун 10:16, Иремия 4:4, Иремия 31:33
+ 30:7 Яратылыш 12:3, Чыгыш 23:22
+ 30:12 Римлыларга хат 10:6
+ 30:15 Канун 11:26, Иремия 21:8
+ 30:20 Канун 10:20

+ 31:2 Канун 34:7, Саннар 20:12, Саннар 27:12-13, Канун 3:27

+ 31:3 Канун 1:38
+ 31:4 Саннар 21:21-35
+ 31:5 Канун 7:2
+ 31:6 Ешуа 1:5, III Патшалар 6:13
+ 31:7 Ешуа 1:6
+ 31:10 Канун 15:1, Чыгыш 23:16
+ 31:11 IV Патшалар 23:2, Нәхәмия 8:3
+ 31:12 Ешуа 8:33, Ешуа 8:35
+ 31:14 Канун 34:5, Саннар 27:19
+ 31:15 Чыгыш 33:9, Саннар 12:5

+ 31:16 Чыгыш 34:15, Хөкемчеләр 2:12-13, Хөкемчеләр 2:20, Иремия 11:10

+ 31:17 Саннар 14:42, Хөкемчеләр 6:13
+ 31:19 Канун 32:1-43
+ 31:20 Чыгыш 3:8
+ 31:23 Ешуа 1:6
+ 31:24 Ешуа 24:25-26
+ 31:26 IV Патшалар 22:8, II Елъязма 34:14

+ 31:29 Хөкемчеләр 2:12-13, Хөкемчеләр 2:19, IV Патшалар 22:17, II Елъязма 34:22

+ 32:1 Ишагыйя 1:2, Михә 1:2

+ 32:2 Ишагыйя 55:10-11, Зәбур 71:6

+ 32:4 Маттай 5:48, II Патшалар 22:31, Зәбур 17:31, Әюб 34:10, Римлыларга хат 9:14

+ 32:6 Иремия 5:21, Ишагыйя 63:16, Ишагыйя 64:8, Яхъя 8:41, Ишагыйя 44:2, Ишагыйя 51:13

+ 32:7 Зәбур 76:6, Әюб 8:8
+ 32:8 Яратылыш 11:8, Рәсүлләр 17:26
+ 32:9 Чыгыш 19:5, Зәкәрия 2:12

+ 32:10 Зәбур 16:8, Яхәзкыл 16:5-6, Һошея 13:5, Зәкәрия 2:8

+ 32:11 Чыгыш 19:4, Ишагыйя 31:5
+ 32:13 Ишагыйя 58:14, Әюб 29:6
+ 32:15 Нәхәмия 9:25, Зәбур 88:27, Зәбур 94:1
+ 32:16 Хөкемчеләр 5:8, Зәбур 77:58

+ 32:17 Зәбур 105:37, I Көринтлеләргә хат 10:20

+ 32:18 Ишагыйя 17:10, Иремия 2:32

+ 32:21 II Елъязма 13:9, Иремия 5:7, Римлыларга хат 10:19

+ 32:22 Иремия 15:14, Иремия 17:4

+ 32:23 Әюб 6:4, Зәбур 7:13, Зәбур 37:3, Кайгы җыры 3:12, Яхәзкыл 5:16

+ 32:24 Левиләр 26:22, Иремия 8:17, Яхәзкыл 5:17

+ 32:25 Кайгы җыры 1:20, Яхәзкыл 7:15
+ 32:27 Зәбур 12:5, Ишагыйя 10:13
+ 32:28 Ишагыйя 27:11, Иремия 4:22

+ 32:30 Левиләр 26:8, Ешуа 23:10, Хөкемчеләр 15:15

+ 32:31 I Патшалар 2:2
+ 32:32 Яратылыш 18:20
+ 32:33 Зәбур 57:5-6

+ 32:35 Римлыларга хат 12:19, Гыйбриләргә хат 10:30

+ 32:36 Зәбур 134:14, Гыйбриләргә хат 10:30, III Патшалар 14:10, III Патшалар 21:21, IV Патшалар 9:8, IV Патшалар 14:26

+ 32:37 Хөкемчеләр 10:14, Иремия 2:28

+ 32:39 Чыгыш 20:3, I Патшалар 2:6, IV Патшалар 5:7, Әюб 5:18, Зәбур 102:3, Зәбур 146:3, Һошея 6:1, Әюб 10:7, Ишагыйя 43:13

+ 32:41 Зәбур 7:13, Ишагыйя 27:1, Ишагыйя 34:5, Ишагыйя 66:16, Яхәзкыл 21:3, Яхәзкыл 21:9-10, Канун 32:41, Ишагыйя 1:24

+ 32:42 Иремия 46:10

+ 32:43 Римлыларга хат 15:10, Яратылыш 4:10-12, Зәбур 78:10, Ачылыш 6:10, Ачылыш 19:2

+ 32:46 Канун 4:9
+ 32:47 Левиләр 18:5
+ 32:49 Саннар 27:12
+ 32:50 Саннар 33:38
+ 32:51 Саннар 20:12, Саннар 27:14
+ 32:52 Канун 3:27
• 33:1 Яратылыш 49:1-28
+ 33:1 Эзра 3:2, Зәбур 89:1

+ 33:2 Зәбур 49:2, Зәбур 79:2, Зәбур 93:1, Хабаккук 3:3, Даниил 7:10, Зәкәрия 14:5, Рәсүлләр 7:53, Гәләтиялеләргә хат 3:19, Чыгыш 19:18

+ 33:4 Яхъя 1:17, Яхъя 7:19
+ 33:5 Канун 32:15, Ишагыйя 44:2
+ 33:8 Чыгыш 17:7, Саннар 20:13

+ 33:9 Чыгыш 32:26-29, Канун 17:9-11, II Елъязма 17:9, Эзра 7:10, Чыгыш 30:7-8

+ 33:13 Яратылыш 27:28
+ 33:15 Яратылыш 49:26, Хабаккук 3:6
+ 33:16 Чыгыш 3:2-4
+ 33:17 III Патшалар 22:11, Яратылыш 48:19
+ 33:19 Зәбур 4:6
+ 33:20 I Елъязма 12:8
+ 33:21 Саннар 32:1-5, Саннар 32:16-19
+ 33:22 Ешуа 19:47, Хөкемчеләр 18:27
+ 33:23 Ешуа 19:32-39

+ 33:26 Канун 32:15, Канун 33:5, Ишагыйя 44:2, Чыгыш 15:11

+ 33:27 Зәбур 54:20, Зәбур 89:3, Зәбур 92:2, Хабаккук 1:12, Зәбур 89:1, Зәбур 90:9

+ 33:28 Саннар 23:9

+ 33:29 II Патшалар 7:23, Яратылыш 15:1, Зәбур 32:20, II Патшалар 22:45

+ 34:3 Хөкемчеләр 1:16, Хөкемчеләр 3:13, Яратылыш 14:2, Яратылыш 19:22, Яратылыш 13:12

+ 34:4 Яратылыш 12:7, Яратылыш 50:24, Канун 3:27

+ 34:6 Яһүдәдән хат 1:9
+ 34:7 Канун 31:2
+ 34:8 Саннар 20:29

+ 34:9 Саннар 27:18, Саннар 27:23, Ишагыйя 11:2

+ 34:10 Чыгыш 33:11

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/TTR/TTR/Изге-Язма__Tran.azw3

Сүзлек

Сүзлек

1. А
2. Ә
3. Б
4. В
5. Г
6. Д
7. Җ
8. З
9. И
10. Й
11. К
12. Л
13. М
14. О
15. Ө
16. П
17. Р
18. С
19. Т
20. У
21. Ү
22. Ф
23. Х
24. Һ
25. Ч
26. Ш
27. Э
28. Ю
29. Я

Шартлы кыскартмалар:

к. – карагыз
гр. – грек телендә
рус. – рус телендә
яһ. – яһүд телендә
б. э. к. – безнең эрага кадәр
б. э. – безнең эраның

Адәм Углы

Арамей телендә бу сүз тезмәсе «кеше» дигәнне аңлата һәм беренче тапкыр «Даниил», 7:13-14 тә очрый. Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсих Үзен Адәм Углы дип атый. («Марк», 8:31; «Рәсүлләр», 7:55-56.)

Аклау

Инҗилдәге мәгънәсе: Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе аша Аллаһы Тәгалә кешеләрнең гөнаһларын кичерә, аларны гаепсез һәм Үзе алдында хак дип саный. Гайсә Мәсихкә иман китергән кешене генә Аллаһы аклый. («Римлыларга хат», 1:17; 3:28.)

К. Тәкъвалык, Хаклык.

Аллаһы (яһ. Эл, Элоһим)

Бердәнбер, кодрәтле, күк белән җирне бар кылучы, һәрбер җан иясен хөкемгә тартучы, Үзенә буйсынмаучыларны түбәнсетүче, тугрыларга мәрхәмәт күрсәтүче, Гайсә Мәсихкә иман китерүчеләргә мәңгелек тормыш бүләк итүче Зат.

Аллаһы Бәрәне

Тәүратта телгә алынган Муса кануны нигезендә, Исраилнең һәр кешесе Котылу бәйрәмендә Аллаһыга корбан итеп бәрән китерергә тиеш булган. Шушы гамәлләре белән алар Аллаһы ярдәмендә Мисыр коллыгыннан котылуларын билгеләгәннәр. «Аллаһы Бәрәне» – Гайсә Мәсихнең Инҗилдәге исемнәренең берсе. Бу исем Гайсә Мәсихнең кешеләр кылган гөнаһ өчен Аллаһы тарафыннан корбан ителүен аңлата. («Яхъя», 1:29; «I Көринтлеләргә хат», 5:7; «Ачылыш», 5.)

К. Котылу бәйрәме.

Аллаһы сандыгы

К. Килешү сандыгы.

Аллаһыга таба борылу

Кылган гөнаһлар өчен тәүбә итеп, гөнаһлы тормышны калдырып, Аллаһы юлына басу.

К. Тәүбә итү.

Аллаһы йорты

Аллаһы хөрмәтенә корбан китерү һәм Аңа гыйбадәт кылу өчен Иерусалимдә төзелгән бина. Исраилиләр ышанганча, бу бина Аллаһының торагы булган, шуңа күрә аны Аллаһы йорты дип атаганнар. Аллаһы йортында ике бүлмә – Изге һәм Иң изге бүлмә булган. Иң изге бүлмәгә елга бер тапкыр, махсус гыйбадәт кылу өчен, баш рухани гына керә алган. Бүлмәләрне зур пәрдә аерып торган. Гайсә Мәсих алдан әйткәнчә («Лүк», 21:5-6), б. э. беренче гасырында Аллаһы йорты римлылар тарафыннан җимерелгән.

Аллаһы Патшалыгы

Инҗилдә әлеге төшенчә Аллаһының хакимлеген аңлата. Гайсә Мәсих Аллаһы Патшалыгы турында Үзенең вәгазьләрендә сөйли («Марк», 1:15; «Лүк», 17:20-21). Ул кылган могҗизалар әлеге Патшалыкның якынлашып килүен ачык чагылдыра. Бу Патшалыкның рухи асылы Гайсә Мәсихкә иман итү аша ачыла. Җирдә Аллаһы Патшалыгы Гайсә Мәсих икенче тапкыр килгәннән соң урнашачак.

Аллаһының изге кешесе

К. Изге.

Арам

Исраил патшалыгыннан көньякта, Фойникә иленнән көнчыгышта урнашкан дәүләт, ил. Иң зур шәһәрләренең берсе Дәмәшкъ булган. Арамиләр еш кына исраилиләргә каршы сугыш алып барганнар. Безнең эрага берничә гасыр кала греклар бу илне Сүрия дип атый башлый, һәм бу исем бүгенге көндә дә саклана.

Арамей теле

Борынгы яһүд һәм гарәп телләренә кардәш тел. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр, нигездә, арамей телендә сөйләшкәннәр.

Ата (Аллаһыга карата)

Гайсә Мәсих Аллаһыны «Атам» дип атый («Марк», 14:36), шуның белән ата һәм бала арасында нинди мөнәсәбәтләр булса, Аллаһы белән Үзе арасында нәкъ шундый мөнәсәбәтнең барлыгын күрсәтә. Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше дә Аллаһы белән әнә шундый мөнәсәбәткә керә һәм шуңа күрә Аллаһыны «Атам» дип атый ала.

Аширә

Диңгез алиһәсе, күк патшабикәсе; Фойникә һәм Арам халыклары аны «анабыз алиһә», «илаһлар анасы» дип атаган. Тәүраттан билгеле булганча, Исраил халкы, әледән-әле Аширәгә табынып, Аллаһыга хыянәт итә торган булган.

Ашторет

Мәҗүсиләрнең мәхәббәт, уңдырышлылык һәм сугыш алиһәсе; фойникәлеләр, арамиләр, пелештиләр һәм кайбер башка халыклар табынган «Җир патшабикәсе», илаһ Багалның хатыны.

Ашшур

Хәзерге Гыйракның төньяк өлешендә ике мең ел дәвамында, б. э. к. 621 нче елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Башкаласы Ниневә булган. Б. э. к. 722 нче елда ашшурлылар Төньяк, ягъни Исраил патшалыгын яулап алып бик күп исраилиләрне әсир итеп үз илләренә алып китәләр, алар урынына Исраилгә Ашшур империясенә буйсынган халыкларны ирексезләп күчерәләр. Тора-бара ул халыклар әсирлеккә китмәгән исраилиләр белән никахлаша башлыйлар. Ашшурлылар шулай ук Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгына да һөҗүм итеп карыйлар, әмма уңышка ирешмиләр. Соңыннан Ниневә, Аллаһы каргышына дучар булып, баскынчылар тарафыннан нигезенә кадәр җимерелә. («IV Патшалар», 18:9–19:36; «Нахум», 1–3.)

Әгрип (Әгрип II)

Һируд Әгрип I угылы. Б. э. 53–93 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. («Рәсүлләр», 25:13-26.)

Бабил (рус. Вавилон)

Хәзерге Гыйракның көньяк өлешендә б. э. к. 539 нчы елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Бабил империясе Исраил халкының явыз дошманы булган. Б. э. к. 586 нчы елда бабиллеләр Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгын яулап алалар һәм халыкның күбесен әсирлеккә куып алып китәләр. Инҗилдә «Бабил» сүзе явызлык патшалыгын аңлата.

Багал

Кәнганиләр ышанганча, яңгыр һәм давыллар алып килүче, җирне уңдырышлы итүче илаһ («III Патшалар», 18:18-19; «Иремия», 19:4-5; «Римлыларга хат», 11:4.)

Бердәмлек (гр. экклесиа)

Бу сүз Инҗилдә ике мәгънәдә кулланыла:

1) Гайсә Мәсихкә иман итүчеләр җыены;

2) җир йөзендәге барлык мәсихчеләр (Гайсә Мәсихкә ышанучылар).

Боерыклар сандыгы

К. Килешү сандыгы.

Вакыт хисабы

Инҗил буенча, иртәнге сәгать алтыдан кичке сәгать алтыга кадәр – көн, кичке алтыдан төнге уникегә кадәр – кич, төнге уникедән иртәнге алтыга кадәр төн саналган. Мәсәлән, «беренче сәгать» – иртәнге алты белән җиде арасына, «тугызынчы сәгать» көндезге ике белән өч арасына туры килгән.

Гаеп йолу корбаны

Әлеге корбан, гөнаһ йолу корбаны кебек үк, Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. Моннан тыш, китергән зыянны гаепле кеше артыгы белән капларга тиеш булган. («Левиләр», 5:2-13.)

Гәлиләя

Пелешет (Фәләстин) җирендәге төбәк. Гайсә Мәсих яшәгән чорда анда күбесенчә чит халыкларның нәсел варислары гомер иткән, һәм яһүдиләр аларны бик үк өнәп бетермәгән. Гайсә Мәсих бу төбәктә байтак кына яшәгән һәм Үзенең мәсихлек хезмәтен башкарган.

Гөнаһ

Белә торып яки белмичә, Аллаһы тарафыннан билгеләнгән Канун тәртипләрен бозу, Аллаһыны тыңламау һәм Аңа буйсынмау.

Гөнаһ йолу корбаны

Исраил халкы өчен иң мөһим шушы төр корбан тулаем яндыру корбаны кебегрәк китерелгән, әмма мәзбәхтә малның симез-майлы өлеше генә, калганы исә торак урыннан читтә яндырылган. Әлеге корбан Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. («Левиләр», 4:2-35.)

Гөнаһ йолу көне (яһ. йом-киппур)

Чатырлар бәйрәменнән алданрак уздырыла торган, көз башына туры килгән бу көндә исраилиләр эшләмәгән, ураза тоткан. Үзләренең һәм халыкның гөнаһларын йолу, Аллаһы чатырын һәм шундагы мәзбәхне пакьләндерү өчен, руханилар тиешле корбаннарны китергәннәр. («Левиләр», 16, 23:26-32; «Саннар», 29:7-11.)

Грек теле

Гайсә Мәсих заманында Урта диңгез буендагы илләрдә аралашу теле булган. Инҗил грек телендә язылган.

Гыйбадәтханә (гр. синагога)

Инҗилдә әлеге сүз яһүдиләр яшәгән шәһәрләрдәге гыйбадәтханәне аңлата. Анда Аллаһы сүзен өйрәткәннәр, Тәүратны укыганнар, дога кылганнар.

Дан

Гомумән әйткәндә, «Аллаһының даны», «Раббының шөһрәте» дигән төшенчә Аллаһының чиксез хакимлеген һәм мәһабәтлелеген аңлата. Тәүраттан мәгълүм булганча, кайбер очракларда Аллаһының даны исраилиләргә якты нур, ут-ялкын, төтен рәвешендә күренгән. Гайсәнең тормышы, Ул тудырган могҗизалар, бигрәк тә Аның хачтагы үлеме һәм үлгәннән соң терелүе – болар барысы да Аллаһы Углының даны турында сөйли.

Җинаять

Тәүрат һәм Инҗил китапларында «җинаять» сүзе «гөнаһ»ның синонимы буларак кулланыла һәм Аллаһы канунына буйсынмауны аңлата.

Зәбур

Нигездә, Исраил патшасы Давыт тарафыннан иҗат ителгән мәдхияләр, Аллаһыны данлаучы жырлар, ялвару-догалар тупланмасы, Иске Гаһеднең зур бер өлеше.

Иблис (гр. диаболос)

Аллаһының дошманы, явыз рухлар башлыгы, кешеләрне вәсвәсәгә салучы рухи зат («Әюб», 1:6-12; «Маттай», 4:1-11). «Иблис» сүзе татар теленә – гарәп теленнән, ә аның синонимы «шайтан» (яһ. сатан) яһүд теленнән кергән.

Изге

«Изге» сүзенең мәгънәсе: «аерып алынган». Инҗилдә Гайсә Мәсихкә иман китергән кешеләрне «изге» дип атыйлар, чөнки Аллаһы аларны, тәкъва тормыш алып барсыннар өчен, бу гөнаһлы дөньядан аерып ала.

Изге Рух

Ягъни Аллаһы Рухы. Борынгы яһүд һәм грек телләрендә «рух» сүзенең төп мәгънәсе – «сулыш», «җил». Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше Изге Рухны кабул итә. Изге Рух ул – Гайсә Мәсихнең өйрәткәннәрен кешеләргә җиткерүче. («Яхъя», 14:15-17, 26.)

Изге Рух белән сугарылу

Изге Рух белән сугарылган иман итүче кеше Изге Рухтан көч-куәт, зирәклек, Аллаһы хезмәтен башкару өчен нинди дә булса сәләт кабул итә. «Рәсүлләрнең эшләре» дигән китапның икенче бүлегендә Гайсәнең шәкертләренә Изге Рухның беренче тапкыр иңүе тасвирлана; бу хәл Илленче көн бәйрәмендә була («Рәсүлләр», 2:1-4).

К. Илленче көн бәйрәме.

Изге чатыр

Аллаһы йорты төзелгәнче, исраилиләр шул чатырда Аллаһыга корбан китергәннәр һәм гыйбадәт кылганнар («Чыгыш», 25:8, 22; «Рәсүлләр», 7:44; «Гыйбриләргә хат», 13:10).

Изге Язма

Иске Гаһед җыентыгына кергән китаплар Инҗилдә «Изге язмалар» дип атала.

Икмәк бүләге

Аллаһы уңыш үстерергә мөмкинлек биргән өчен Аңа рәхмәт йөзеннән китерелә торган корбан-бүләк. Ул зәйтүн мае вә хуш исле тәмләткечләр кушылган чи яки кыздырылган ашлыктан, оннан йә күмәчтән гыйбарәт булган. Аның бер өлеше яндырылып, калганы руханиларга бирелгән. («Левиләр», 2:1-16.)

Илленче көн бәйрәме

Котылу бәйрәменнән соң илленче көнгә туры килә. Аның икенче исеме – «Уңыш бәйрәме». Ул көнне рәхмәт йөзеннән Аллаһыга яңа уңыштан икмәк бүләге һәм башка төр корбаннар китергәннәр. Гайсә Мәсихнең шәкертләренә Изге Рух шушы бәйрәм көнендә иңгән, һәм бу хәл очраклы булмаган: Илленче көн бәйрәме уңыш җыеп бетерүне төгәлләгән кебек, Изге Рухның иңүе дә Гайсә Мәсихнең җирдәге хезмәте төгәлләнүне белдерә. («Чыгыш», 23:16; «Левиләр», 23:15-16; «Канун», 16:9-12.)

Иман итүче

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кеше.

Иман итүчеләр бердәмлеге

К. Бердәмлек.

Инҗил

Б. э. I гасырының икенче яртысында борынгы грек телендә иҗат ителгән, Гайсә Мәсихнең тормышы һәм тәгълиматы турындагы хикәяләрдән һәм хатлардан торган тупланма.

Иске Гаһед

Озак еллар дәвамында (б. э. к. XV – I гасырларда) төрле кешеләр тарафыннан язылган, соңыннан бер җыентыкка тупланган китаплар.

К. Тәүрат.

Исраил

1) Ягъкуб пәйгамбәрнең икенче исеме («Яратылыш», 32:22-32);

2) Исраил (Ягъкуб) токымы, исраилиләр. Ягъкуб угылларының саны буенча, Исраил халкы унике ыругка бүленгән;

3) Рәхабгам хакимлек иткән чорда Исраил патшалыгы икегә бүленгәннән соң барлыкка килгән Төньяк патшалык (ә Яһүдә – Көньяк патшалык).

Йолып алу

Тиешле түләү кертеп коллыктан, авыр хәлдән коткаруны аңлата. Инҗилдә язылганча, кешелекне гөнаһ хакимлегеннән азат итәр өчен түләнгән бәя – Гайсә Мәсихнең корбан булып үлүе.

Йөзем изгеч

Йөзем изү өчен ташны чокып ясалган чокыр («Хөкемчеләр», 6:11; «Иремия», 48:33).

Кайгы киеме

К. Тупас тукыма.

Кайсар

Рим императорларын шулай атаганнар.

Калкулык / Калку җир

Кәнганиләрнең гыйбадәт кыла торган яки потханәләре урнашкан урын. Анда, алиһә Аширәгә багышлап, махсус баганалар утыртканнар, корбан китергәннәр, елның билгеле бер вакытында, җирнең уңдырышлылыгын арттыру сылтавы белән, фахишәлек кылганнар. Гадәттә, калкулыклар түбәҗирләрдә, әмма кайвакыт киң ябалдашлы агачлар астында һәм үзәннәрдә урнашкан булган. Андый гамәлләрне өнәмәвен Аллаһы Үзенең пәйгамбәрләре аша әйтә килгән («Левиләр», 26:30; «III Патшалар», 3:2-4; «IV Патшалар», 23:1-28; «Иремия», 7:31). Баштарак Аллаһыга багышланган корбаннарны исраилиләр калку җирләрдә китерә торган булганнар, әмма соңыннан Аңа корбан китерү Иерусалимдәге Аллаһы йортында гына рөхсәт ителгән («I Патшалар», 9:12-25).

Кальга

Шәһәр эчендәге ныгытылган махсус урын, бина («II Патшалар», 5:17; «Зәбур», 36:39; «Амос», 2:5).

Камышлы диңгез

Бу атама – борынгы яһүд теленнән сүзгә-сүз тәрҗемә. Кайсы сулык турында сүз барганын әйтүе авыр. Камышлы диңгез Сүәеш яки Акаба култыгы булырга мөмкин, дип фаразлана. Инҗилдә Камышлы диңгез Кызыл диңгез дип тә бирелә («Чыгыш», 10:19; «Хөкемчеләр», 11:16; «I Көринтлеләргә хат», 10:1). Мисыр фиргавененнән качкан чакта, Исраил халкы шушы диңгезне кичеп чыга («Чыгыш», 13:18; 15:4, 22).

Канун

Аллаһының Исраил халкына биргән Кануны. «Канун» дигәндә, Муса аркылы бирелгән «Ун боерык (әмер)» яисә тулысынча Тәүрат китабы күздә тотыла. Нәсыйхәт һәм кагыйдәләр җыентыгы буларак, Канун Аллаһының Үз халкына карата булган теләген, Исраил халкының ничек яшәргә тиешлеген күрсәтә.

Канунчы / Канун белгече

Канун текстына үзгәртүләр кертмичә, аны күчереп язу, өйрәнү һәм өйрәтү, Канун кагыйдәләренең үтәлешен күзәтү алар җаваплылыгында булган. Гайсә Мәсих заманында Канун белгечләре яһүдиләргә Тәүрат китабында язылганнарны аңлата торган булган. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Эзра кәтип, канун белгече вазифасын башкарган. («Эзра», 7:6; «Нәхәмия», 8:2.)

Кәнган

1) Нух пәйгамбәр оныкларының берсе («Яратылыш», 9:18);

2) Фәләстин җиренең борынгы атамасы («Яратылыш», 12:5; «Чыгыш», 6:4; «Ешуа», 5:12).

Кәтип

К. Канунчы.

Керубимнәр

Аллаһы хезмәтендәге рухи затлар, Гадән бакчасының сакчылары («Яратылыш», 3:24). Әлеге затларның алтыннан коелган сыннары Раббының Килешү сандыгы өстенә куелган булган («Чыгыш», 25:18-22).

Килданиләр

Бабил патшалыгында яшәгән һәм күпмедер вакытлар дәвамында хакимлекне үз кулында тоткан халыкларның берсе. «Иске Гаһед»тә бу сүз еш кына бөтен Бабил халкының атамасы буларак кулланыла. («Иремия», 24:5; 25:12; 50:10; 51:24.)

Килешү

«Иске Гаһед» (ягъни Иске килешү) һәм «Яңа Гаһед» китапларында телгә алынган килешүләр, Аллаһы белән кешеләр арасында төзелгән булып, Исраил халкы тарихында зур әһәмияткә ия. Ибраһим пәйгамбәр («Яратылыш», 15), Нух пәйгамбәр («Яратылыш», 9:8-17), Синай тавында Муса пәйгамбәр аша Исраил халкы белән («Чыгыш», 19:24), Давыт патша белән («II Патшалар», 7) Аллаһы төзегән килешүләр, Исраил халкы белән Аллаһы төзегән («Иремия», 31:27-37) һәм Гайсә Мәсихнең үлеме белән расланган яңа килешү («Марк», 14:24; «I Көринтлеләргә хат», 11:25) аеруча мөһимнәрдән санала.

Килешү сандыгы

Агачтан ясалган, алтын белән тышланган, капкачына керубим сыннары куелган әлеге сандык Аллаһының исраилиләр арасында булуын гәүдәләндергән. Сандыкта Аллаһының «Ун боерыгы» язылган таш такталар сакланган. Сандык – Изге чатырның, ә Аллаһы йорты төзелгәннән соң аның Иң изге бүлмәсендә торган. («Чыгыш», 25:10-22; «Гыйбриләргә хат», 9:4; «Ачылыш», 11:19.)

Кирмән

К. Кальга.

Корбан

Кылган гөнаһларыннан чистарыну өчен, исраилиләр мәзбәхтә корбан итеп үгез, сарык, кәҗә яисә күгәрчен яндырганнар, Аллаһыны мактау, Аңа рәхмәтләр әйтү йөзеннән бүләкләр (он, икмәк, шәраб, май) китергәннәр. Корбан китерү тәртипләре Тәүратта күрсәтелгән. Инҗилдән билгеле булганча, кешелекнең барлык гөнаһларын кичерү өчен Аллаһы Тәгалә Үзе китергән бердәнбер корбан – Гайсә Мәсих.

Коткаручы

Гайсә Мәсихне Аллаһы бар халыклар өчен Коткаручы иткән («Рәсүлләр», 5:31). Гайсә Мәсих – кешеләрне гөнаһ коллыгыннан һәм Аллаһы тарафыннан җәзага тартылудан коткаручы.

Котылу бәйрәме (гр. пасха)

Аллаһы әмере нигезендә, әлеге бәйрәмне исраилиләр Мисыр коллыгыннан котылуны искә алып билгеләп үткәннәр. Бәйрәм алды көнне һәр гаилә корбанга бәрән китерергә тиеш булган. Гайсә Мәсих, Аллаһы бәрәне буларак, нәкъ Котылу бәйрәмендә корбан ителә, һәм шуннан соң бәйрәм, икенче төсмер алып, гөнаһлардан котылуны аңлата башлый. («Чыгыш», 12:14-20.)

Кулларны кую

Символик хәрәкәт, дини йола. Инҗилдән күренгәнчә, кеше башына кулларны түбәндәге очракларда куйганнар:

1) фатиха биргәндә («Маттай», 19:13, 15);

2) Бердәмлектәге хезмәткә багышлаганда («Рәсүлләр», 6:6; 13:3);

3) дога кылып, Аллаһыдан көч-сәләт сораганда («I Тимутәйгә хат», 4:14; «II Тимутәйгә хат», 1:6);

4) Изге Рухны кабул итү өчен дога кылганда («Рәсүлләр», 8:17; 19:6);

5) авыру-зәхмәтләрдән савыктырганда («Марк», 6:5; «Лүк», 4:40; 13:13; «Рәсүлләр», 28:8).

Кулъязма төргәге

Көпшә сыман итеп төрелгән, озынча юка күн кисәгеннән яки папирустан эшләнгән китап.

Күкләр Патшалыгы

К. Аллаһы Патшалыгы.

Ладан

Көньяк Гарәбстанда үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы йортында мәзбәхтә көйрәткәннәр һәм кайбер корбаннарга кушып яндырганнар. Шушы китапның кайбер урыннарында «ладан» сүзе «хуш исле сумала» дип бирелә.

Май сөртү

Ниндидер үзенчәлекле хезмәткә (патша, рухани һәм кайбер очракта пәйгамбәр хезмәтенә) багышлау билгесе итеп кешенең башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар («I Патшалар», 10:1; «Чыгыш», 29:7; «Левиләр», 8:12; «III Патшалар», 19:16).

К. Мәсих.

Мәаб

1) Лут пәйгамбәрнең углы;

2) Мәабның токымы, мәабиләр. Тугандаш саналган исраилиләр белән әлеге мәҗүси кавем дошмани мөнәсәбәттә булган («Канун», 23:3-4; «Хөкемчеләр», 3:12-14). «Рут» китабында Рут исемле мәаби бер хатынның, үз илен ташлап, Исраил җиренә күчеп килүе һәм шунда кияүгә чыгуы турында әйтелә; Рут – Давыт патшаның ерак әбисе.

Мәзбәх

Корбан китерү өчен таштан, туфрактан йә тимердән ясалган махсус урын-корылма; русчасы: алтарь, жертвенник. Муса пәйгамбәр чорыннан башлап, мәзбәх (төгәлрәк әйткәндә, корбанлык малны яндыра торган бакыр мәзбәх һәм хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхе) бары тик Изге чатырда, соңыннан Аллаһы йортында гына булган. Корбан китерү хезмәтен бары тик руханилар гына башкарган.

Мәрхәмәт

Әлеге татар сүзе Тәүратта яһүдләрнең «хесед» («тугры мәхәббәт»), ә Инҗилдә грекларның «харис» («игелек күрсәтү») сүзе өчен кулланылды.

Мәсих (гр. Христос)

Гайсә титулларының берсе. Бу сүзнең мәгънәсе: «май сөртелгән» (яһ. Машиах). Исраилгә патша билгеләгәндә, руханилар патшаның башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар, шушылай итеп алар әлеге затның Аллаһы тарафыннан сайланган булуын күрсәткәннәр. Гайсәнең Мәсих дигән атамасы Аның дөньяны гөнаһ хакимлегеннән коткару өчен Аллаһы тарафыннан сайланган Зат булуын аңлата.

Мәсихчеләр

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кешеләр, Мәсихнең иярченнәре. Әлеге исем беренче тапкыр Инҗилдәге «Рәсүлләрнең эшләре» (11:26) дигән китапта очрый.

Мәҗүсиләр

Пот-сыннарга табынучы халыклар. Инҗилдә хикәяләнгәнчә, Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе мәҗүсиләр белән яһүдиләр арасындагы киртәне җимерә.

Мирра

Көньяк Гарәбстан һәм Африкада үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы чатырындагы савытларны изгеләштергәндә, руханиларны хезмәткә багышлаганда, шулай ук хушбуй ясау һәм, антисептик буларак, мәетләрне бәлзәмләү өчен кулланганнар. Гайсә Мәсих тугач, Аның янына килгән йолдызчылар алтын вә ладан белән бергә бүләккә мирра да алып килгәннәр («Маттай», 2:1-12).

Очрашу чатыры

К. Изге чатыр.

Өлкәннәр

Нәсел-ыругның иң абруйлы, иң хөрмәтле вәкилләре. Алар хөкем чыгару, катлаулы булмаган дәгъваларны хәл итү кебек эшләр башкарган («Чыгыш», 3:16; «Канун», 19:12; «Рут», 4:2-11). Мәсихчеләр бердәмлегендә «өлкәннәр» дип җитәкчелек итүчеләрне атаганнар («I Тимутәйгә хат», 5:17; «Титуска хат», 1:5-9).

Пакь, чиста булу (булмау)

Тәүратта әлеге сүзләр, гадәттә, дини мәгънәдә кулланыла. Хәрәм малның итен ашаган, махау белән авыручыга яисә мәеткә орынган кеше үзенең пакьлеген җуйган дип саналган. Андый кеше, пакьләнер өчен, корбан китерергә, үзен һәм өс киемен юарга тиеш булган, аның өстенә шулай ук һүссөп үләнен манып махсус әзерләнгән су да сипкәннәр. («Левиләр», 7:19; 10:10; 13:12-13; «Саннар», 19:17-19; «Канун», 14:3-21.)

Пәйгамбәрләр

Гадәттә, Аллаһы тарафыннан сайланып, Аңардан кабул иткән сүзләрне кешеләргә җиткерүчеләр, әмма алар бер-берсеннән нык аерылганнар. Мәсәлән, Исраил тарихындагы тәүге пәйгамбәрләр (Ильяс пәйгамбәр кебек гаиптән хәбәр бирүчеләр) еш кына төркем-төркем булып йөргәннәр; кайвакыт аларның «пәйгамбәрлекләре» чамадан тыш хискә бирелеп Аллаһыны данлаудан гыйбарәт булган («I Патшалар», 10:10). Шемуил пәйгамбәр исә хөкемче вазифасын башкарган. Ә соңрак яшәгән пәйгамбәрләр (мәсәлән, Иремия, Ишагыйя) кешеләргә Аллаһыдан иңгән күренешләрне җиткерә торган булганнар.

Пелешет

Әлеге сүз – борынгы яһүд теленнән транскрипция. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Пелешет иле Урта диңгезнең көньяк-көнчыгыш ярларында урнашкан булган. Б. э. башында греклар Пелешет сүзен «Палестинэ» («Фәләстин») дип үзгәрткәннәр.

Пелештиләр

Пелешет халкы.

К. Пелешет.

Раббы

Яһүд телендәге «Яһвә» сүзе (Аллаһының Үз исеме, «бар булу» фигыле белән бәйле) «Иске Гаһед»нең әлеге басмасында «Раббы» дип бирелә. «Яһвә» исемен кычкырып әйтергә ярамаганлыктан, тора-бара аның урынына «Адонай» (Хуҗам) сүзен куллана башлаганнар. Грек телендә язылган Инҗилдә «Яһвә» һәм «Адонай» исемнәре «Кюриос» (Раббы, Хуҗам) дип тәрҗемә ителгән, һәм шушы сүз Аллаһыга карата да, Гайсә Мәсихкә карата да кулланыла.

К. Хаким.

Раббы йорты

К. Аллаһы йорты.

Раббының көне / Раббы көне

Раббы хөкем итәргә киләчәк көн. Ул көнне Аллаһы бөтен дөньяны Гайсә Мәсих аша хөкем итәчәк. Бу көн «кыямәт көне» дип тә атала. («Маттай», 24:43; 25:31-46; «Лүк», 17:24.)

Рәсүл (гр. апостолос)

Әлеге сүзнең мәгънәсе: «җибәрелгән кеше». Гайсәнең беренче тапкыр сайлап алынган унике шәкерте – беренче рәсүлләр. Гайсә Мәсих, Үз исеменнән сөйләргә вәкаләт биреп, Аллаһы хезмәтен башкарыр өчен аларны халык арасына юллаган.

Рим

Гайсә Мәсих җирдә яшәгән чорда күп илләрне, шул исәптән Исраилне яулап алган зур империя. Башкаласы да Рим дип аталган.

Рухани

Аллаһы йортында хезмәт итүче. Руханиларның төп вазифасы кешеләр алып килгән малны Аллаһыга корбанга китерүдән гыйбарәт булган. Аллаһы әмере нигезендә, исраилиләрдә Һарун нәселе генә рухани булып хезмәт иткән.

Саддукейлар

Гайсә Мәсих заманындагы яһүдиләрдә, нигездә, руханилардан һәм Иерусалим аксөякләреннән торган дини фирка. Фарисейлардан аермалы буларак, алар үлеп терелүгә, фәрештәләрнең һәм явыз рухларның барлыгына ышанмаганнар, Тәүратны, ягъни Муса пәйгамбәрнең биш китабын гына Аллаһы сүзе итеп таныганнар.

Самарея

Б. э. к. 885–874 нче елларда хакимлек иткән Омри патша заманыннан башлап, Төньяк патшалыкның, ягъни Исраил патшалыгының башкаласы. Кайвакыт тулаем Төньяк патшалыкны да Самарея дип атыйлар. («III Патшалар», 13:32; 16:23-24; «IV Патшалар», 17:24.)

Сикомор

Фикус семьялыгыннан булган каты, нык агач. Инҗирнекеннән кайтышрак җимешләре ярлылар азыгы саналган. Сикомор агачы төзелештә дә кулланылган.

Синай тавы

Урта диңгездән көньякта урнашкан Синай ярымутравындагы тау. Аллаһы бу тауда Муса пәйгамбәр аркылы Исраил халкына Үзенең «Ун боерыгын» биргән һәм алар белән килешү төзегән. («Чыгыш», 19–20; 24; 34.)

Сөннәткә утырту

Аллаһы Тәгалә, Ибраһим пәйгамбәр белән төзеген килешүнең билгесе итеп, Ибраһимга үзен, аның йортындагы һәр ир затын һәм киләчәктә Исраилдә туачак һәр ир баланы сөннәткә утыртырга кушкан («Яратылыш», 17:9-14).

К. Килешү.

Сөннәтсезләр

Бу сүз, гадәттә, мәҗүси халыкларга карата кулланылган. Аллаһы юлыннан йөрмәүчеләр турында сүз барганда, Тәүратта «йөрәкләре сөннәтләнмәгән», «колаклары сөннәтләнмәгән» һ. б. ш. гыйбарәләр дә очрый. («Левиләр», 26:41; «Хөкемчеләр», 14:3; «I Патшалар», 14:6.)

Стан

Юлга чыккан гаскәр яки кешеләр төркеме, чатырлар корып, вакытлыча туктаган урын, туктаулык («Чыгыш», 16:13; «I Патшалар», 4:3-4).

Суга чумдыру йоласы

Инҗилдә суга чумдыру йоласының ике төре турында сүз бара:

1) Яхъя пәйгамбәр тарафыннан чумдырылу – гөнаһлардан тәүбә итүне, гөнаһ кылмаска карар кылып, үзеңне Аллаһы Тәгаләгә багышлауны аңлата. Инҗилнең беренче дүрт китабында шундый чумдыру турында сүз бара («Маттай», 3:1-6);

2) Гайсә Мәсих үлеп терелгәннән соң, суга чумдыру йоласының мәгънәсе тирәнәя, киңәя: Гайсә үлеп терелгән кебек, кеше дә, гөнаһлы тормыш өчен үлеп, тәкъва тормыш өчен терелә («Көлессәйлеләргә хат», 2:12).

Сугыш арбасы

Яу кырында, ә кайвакыт йөк ташу өчен кулланылган ике тәгәрмәчле арба.

Су җыю чокыры

Яңгыр суларын җыю өчен ясалган чокыр. Андый коеларны зур чокыр казып, төбенә һәм ян-якларына таш түшәп, измә белән сылап яисә кыяны чокып эшләгәннәр. Кое авызын тар итеп ясап, аны капкач белән томалаганнар. («Канун», 6:11; «Иремия», 38:7-8.)

Татулык корбаны

Аллаһы белән татулыкны саклау һәм Аның белән дөрес мөнәсәбәттә булу өчен китерелгән корбан. Чалынган малның бер өлешен мәзбәхтә яндырганнар, калган өлешен корбан китергән кеше үзе, аның гаиләсе һәм рухани ашаган. («Левиләр», 3:1-17; «III Патшалар», 9:25.)

Тәкъвалык

Аллаһыга тугрылык саклап, Аның сүзе буенча яшәүне аңлата.

К. Хаклык / Хак булу, Аклау.

Тәүбә итү

Гөнаһның гөнаһ икәнен аңлап, кешенең үз теләге белән гөнаһлы тормыштан баш тартуы, кылган гөнаһлары өчен үкенүе һәм гөнаһ эшләмәскә карар кылуы.

К. Аллаһыга таба борылу.

Тәүрат (яһ. тора)

Әлеге сүз «канун, нәсыйхәт, үгет» дигәнне аңлата. «Иске Гаһед»нең беренче биш китабын, ә кайвакыт бөтен «Иске Гаһед»не Тәүрат дип атыйлар.

К. Иске Гаһед.

Төргәк / Төргәкле китап

К. Кулъязма төргәге.

Төче күмәч бәйрәме

Исраилиләрдә Котылу бәйрәменнән соң үткәрелгән һәм җиде көн дәвам иткән бәйрәм. Ул көннәрдә төче камырдан пешерелгән ризык кына ашаганнар. Мисырдан киткән чакта камыр куярга вакыт булмаганлыктан, исраилиләр, Аллаһы әмерен үтәп, юлга ипине төче камырдан пешергәннәр. («Чыгыш», 12:17-20; 23:15.)

Тулаем яндыру корбаны

Бу – корбанның махсус төре, чөнки чалынган малны тулысынча мәзбәхтә яндырганнар. Башка төр корбаннарны китергәндә исә, аларның кайбер өлешләрен генә яндырып, калганын ашаганнар. Тулаем яндырылган корбанның төтене, күккә күтәрелеп, Аллаһының күңелен хушландыра дип саналган. («Яратылыш», 8:20; 22:2 һ. б.; «Левиләр», 1:2-17.)

Туммим һәм Урим

К. Урим һәм туммим.

Тупас тукыма

Тупас тукымага кешеләр кайгы яки үкенү билгесе итеп төренгәннәр. Андый вакытларда алар еш кына башларына көл сипкәннәр яисә көлгә утырганнар. («Нәхәмия», 9:1; «Даниил», 9:3; «Маттай», 11:21.)

Ураза тоту

Аллаһы ризалыгы өчен күпмедер вакыт яки күпмедер көннәр бөтенләй ризык ашамау. Ул көнне (көннәрне) Аллаһыдан мәрхәмәт һәм ярдәм сорап дога кылалар. («Маттай», 4:2; «Лүк», 18:12; «Рәсүлләр», 13:2-3.)

Урим һәм туммим / Урим

Баш руханиның күкрәкчәсендә сакланган ташлар. Аллаһының ихтыярын белер өчен шулар ярдәмендә жирәбә салганнар, дип фаразлана. («Чыгыш», 28:30; «Левиләр», 8:8; «Канун», 33:8.)

Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы

Тәүрат язылган заманнарда үлеләр дөньясы җир астында урнашкан, дип фаразланган. Ләкин ул хәзерге дин гыйлемендәге «тәмуг» төшенчәсе белән бер үк нәрсә түгел. Үлеләр дөньясына кешеләр вафат булганнан соң киткәннәр. Өлкән яшькә җиткәч, «ата-бабаларга кушылу» яхшы дип саналган. («Яратылыш», 37:25; 42:38; «Зәбур», 6:6; «Ишагыйя», 38:18; «Яхәзкыл», 32:18.)

Фарисейлар

Гайсә Мәсих заманында яһүдиләрдә дини фиркаларның берсе. Фарисейлар Муса канунын һәм гасырлар дәвамында шуңа өстәлеп килгән кагыйдәләрне төгәл үтәүне алга сөргәннәр.

Фарсы

Бабил патшалыгы таркалганнан соң (б. э. к. 539 нче елда) шул җирләрдә үсеп-көчәеп киткән империя. Ул, Исраилне дә кертеп, Грециядән алып Мисырга һәм Үзәк Азиягә кадәр булган барлык җирләрне яулап алган. Кайвакыт аны Мадай-Фарсы империясе дип атаганнар, чөнки Мадай өлкәсе б. э. к. 550 нче елда Фарсы империясе составына кергән. («Эстер», 1:19; «Даниил», 6:8, 12, 15.)

Фатихалау

Аллаһының кемгәдер мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүе («Гыйбриләргә хат», 6:14) яки кемнеңдер икенче берәүгә Аллаһыдан мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүне соравы («Римлыларга хат», 12:14).

Фәрештә

Аллаһыга хезмәт итүче һәм кешеләргә ярдәм итүче рухи зат. Әлеге сүзнең төп мәгънәсе – «хәбәрче»; пәйда булганда, фәрештәләр, гадәттә, Аллаһыдан хәбәр алып килгәннәр.

Фиргавен

Борынгы Мисыр патшаларын шулай атаганнар.

Фойникә

Тәүрат һәм Инҗилдә телгә алынган борынгы патшалык хәзерге Ливан җирләрендә урнашкан булган. Сур белән Сидун патшалыкның иң зур шәһәрләреннән саналган.

Хаким (яһ. Адонай, гр. Кюриос)

Яһүд һәм грек телләрендә бу сүз «нәрсәнеңдер яки кемнеңдер хуҗасы» дигән мәгънәне аңлата. Элек хатын-кыз – үзенең иренә, хезмәтчеләр һәм коллар хуҗаларына шулай мөрәҗәгать иткәннәр. Бу сүз белән Аллаһыга мөрәҗәгать иткәндә, Аның кешелек дөньясына, бөтен матди һәм рухи дөньяга Хуҗа булуы аерып күрсәтелә. Инҗилдә Хаким сүзе Гайсә Мәсихкә карата еш кулланыла.

К. Раббы.

Хаклык / Хак булу (гр. дикайосуне)

1) Аллаһының һәрвакыт хаклы, гадел, тугры булуы («Римлыларга хат», 3:25-26; «II Петердән хат», 1:1);

2) кешенең Аллаһы белән дөрес мөнәсәбәттә булуы («II Тимутәйгә хат», 4:8). Хаклык, хак булу, тәкъвалык, аклау дигән сүзләрнең тамыры грек телендә бер үк.

К. Тәкъвалык, Аклау.

Хач

Гайсә Мәсих яшәгән чорда кешеләрне җәзалап үтерү өчен кулланылган җайланма; ул бер-берсенә турыпочмаклап кагылган ике бүрәнәдән гыйбарәт булган. Татарча аны шулай ук «тәре» дип тә атыйлар. Хачка кадаклану бик авыр һәм хурлыклы җәза саналган. Җәмгыять өчен куркыныч тудырган җинаятьчеләрне Рим хөкемчеләре, гадәттә, шундый төр җәзага тарта торган булган.

Хөкемдарлык таягы

Патшаның хакимлек көчен белдерә торган билге («Яратылыш», 49:10; «Эстер», 4:11; «Зәбур», 44:7; 59:9).

Хуҗа-Хаким

К. Хаким.

Һируд

1) Бөек Һируд: б. э. к. 37–4 нче елларда бөтен Фәләстин җире өстеннән идарә иткән Яһүдия патшасы. Гайсә Мәсих шул чорда туган.

2) Һируд Антипас, Бөек Һирудның угылы. Б. э. к. 4 нче елдан башлап б. э. 39 нчы елына кадәр Гәлиләя өлкәсенең идарәчесе.

3) Һируд Әгрип I, Бөек Һирудның оныгы. Б. э. 41–44 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. Тарихка ул мәсихчеләрне эзәрлекләүче буларак та кереп калган. («Рәсүлләр», 12:1-5.)

Һүссөп

Исраил руханилары пакьләү йоласын башкарганда һүссөп үләнен корбан малы канына яисә махсус әзерләнгән суга манып кеше яки әйбер өстенә сипкәннәр («Чыгыш», 12:22; «Саннар», 19:18; «Яхъя», 19:29; «Гыйбриләргә хат», 9:19).

Чатырлар бәйрәме (яһ. суккот)

Исраил халкының, кырык ел буена чүлдә йөреп (Мисыр коллыгыннан котылганнан соң, Кәнган җиренә юл тотканда), чатырларда яшәвенә багышланган әлеге бәйрәм көз башына туры килгән. Җиде көн дәвам иткән бәйрәм вакытында кешеләр агач ботакларыннан ясалган чатырларда яшәгән. («Левиләр», 23:33-36, 39-43; «Саннар», 29:12-34; «Канун», 16:13-15.)

Шайтан

К. Иблис.

Шакшы рух

К. Явыз рух.

Шаһитлык чатыры

К. Изге чатыр.

Шәһәр капкасы

Борынгы шәһәрләр, гадәттә, калын дивар белән уратып алынган булган. Капка янындагы ачык мәйдан төрле җыеннар, очрашулар, сәүдә өчен иң кулай урын саналган. («Рут», 4:1-12.)

Шәраб бүләге

Гадәттә, икмәк бүләге белән бергә китерелгән. Ул, Аллаһы йортындагы иртәнге һәм кичке корбаннарның, шулай ук тулаем яндыру һәм татулык корбаннарының бер өлеше буларак, Аллаһыга багышланган. Аны мәзбәх өстенә койганнар. («Чыгыш», 29:40-41; «Саннар», 28:7.)

Шефела

Тау итәге Шефела – Урта диңгез ярлары белән Яһүдә таулары арасындагы җирләр. Әлеге басманың кайбер урыннарында «үзән» дип бирелә. Элек Шефела сикомор урманнарына бай булган.

Шимбә көн

Яһүдиләрдә атнаның җиденче көне. Дөньяны яратканнан соң, Аллаһы шимбәне ял көне буларак махсус аерып куйган. Шуңа күрә бу көнне яһүдиләргә эшләү катгый тыела. («Яратылыш», 2:2-3; «Чыгыш», 20:8-11.)

Шөһрәт

К. Дан.

Эдом

1) Исхак пәйгамбәр углы Эсауның икенче исеме («Яратылыш», 25:30);

2) Эсау токымы, ягъни эдомиләр яшәгән, Үле диңгездән көньякта һәм көньяк-көнчыгышта урнашкан ил. Эдом җирләрен башкача Сәгыйрь дип тә атаганнар.

Эфод

1) Раббыга гыйбадәт кылганда баш рухани кия торган, затлы тукымадан тегелеп, күкрәкне һәм арканы каплап торган өс киеме («Чыгыш», 28:6; «Левиләр», 8:6-7);

2) гыйбадәт кылганда руханилар кия торган җитен өс киеме («I Патшалар», 22:18; «I Елъязма», 15:27).

Югары киңәшмә

Яһүдиләрнең Хөкем шурасы. Ул җитмеш кешедән: руханилардан, канун белгечләреннән, аксөякләрдән торган. Киңәшмәдә, башлыча, дини мәсьәләләр каралган. Әлеге оешма шулай ук Рим хакимияте алдында үз халкының вәкиле дә булган.

Явыз рух

Иблискә хезмәт итүче, аның ихтыярын башкаручы рухи зат (җен).

Яхшы хәбәр (гр. эуаггелион)

Гайсә Мәсих тараткан Яхшы хәбәр Аллаһы Патшалыгының якынлашып килүе турында. Гайсә Мәсих үледән терелеп күккә ашканнан соң рәсүлләр тараткан Яхшы хәбәрнең мәгънәсе: дөнья гөнаһлары өчен Гайсә Мәсих корбан ителгәннән соң Аңа иман китерүче барлык кешеләр Аллаһы белән татулаша. («Маттай», 4:23; «Рәсүлләр», 10:36.) Инҗил җыентыгын «Яхшы хәбәр» дип тә атыйлар; Маттай, Марк, Лүк, Яхъя бәян иткән «Яхшы хәбәр»ләр Гайсә Мәсихнең кылган гамәлләре, вәгазьләре, Аның җәза алуы, үлеме һәм яңадан терелүе турында сөйли.

Яһүд теле

«Иске Гаһед» китаплары, нигездә, борынгы яһүд (гыйбрани) телендә язылган. Яһүд һәм арамей телләре – кардәш телләр. Бабил коллыгы чорыннан (б. э. к. VI гасырдан) борынгы яһүд телен арамей теле кысрыклый башлаган. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр инде арамей телендә сөйләшкәннәр, ә борынгы яһүд теле Изге Язмалар теле буларак сакланган.

Яһүдә

1) Ягъкубның углы, унике ыруг башлыгының берсе (Давыт патша һәм Гайсә Мәсих – Яһүдә ыругыннан);

2) Яһүдә токымы, яһүдиләр яшәгән ил, Исраилнең Көньяк патшалыгы.

Яңа ай бәйрәме

Исраилиләрдә айның беренче көне. Кешеләр ял итә, гыйбадәт кыла, җыйнаулашып корбан китерә торган көн. («Саннар», 28:11-15.)

Яңа Гаһед

К. Инҗил.

Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре

Китапларның тулы һәм кыскартылган исемнәре

Иске Гаһед

Яратылыш | Яратылыш
Чыгыш | Чыгыш
Левиләр | Левиләр
Саннар | Саннар
Канун | Канун
Нун углы Ешуа | Ешуа
Хөкемчеләр | Хөкемчеләр
Рут | Рут
Патшалар (беренче китап) | I Патшалар
Патшалар (икенче китап) | II Патшалар
Патшалар (өченче китап) | III Патшалар
Патшалар (дүртенче китап) | IV Патшалар
Елъязма (беренче китап) | I Елъязма
Елъязма (икенче китап) | II Елъязма
Эзра | Эзра
Нәхәмия | Нәхәмия
Эстер | Эстер
Әюб | Әюб
Зәбур | Зәбур
Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре | Гыйбрәтле сүзләр
Вәгазьче | Вәгазьче
Җырлар җыры | Җырлар җыры
Ишагыйя пәйгамбәр | Ишагыйя
Иремия пәйгамбәр | Иремия
Кайгы җыры | Кайгы җыры
Яхәзкыл пәйгамбәр | Яхәзкыл
Даниил пәйгамбәр | Даниил
Һошея пәйгамбәр | Һошея
Йоил пәйгамбәр | Йоил
Амос пәйгамбәр | Амос
Убадия пәйгамбәр | Убадия
Юныс пәйгамбәр | Юныс
Михә пәйгамбәр | Михә
Нахум пәйгамбәр | Нахум
Хабаккук пәйгамбәр | Хабаккук
Сефания пәйгамбәр | Сефания
Хәггәй пәйгамбәр | Хәггәй
Зәкәрия пәйгамбәр | Зәкәрия
Малахи пәйгамбәр | Малахи

Яңа Гаһед

Маттай бәян иткән Яхшы хәбәр | Маттай
Марк бәян иткән Яхшы хәбәр | Марк
Лүк бәян иткән Яхшы хәбәр | Лүк
Яхъя бәян иткән Яхшы хәбәр | Яхъя
Рәсүлләрнең эшләре | Рәсүлләр
Ягъкубтан хат | Ягъкубтан хат
Петердән беренче хат | I Петердән хат
Петердән икенче хат | II Петердән хат
Яхъядан беренче хат | I Яхъядан хат
Яхъядан икенче хат | II Яхъядан хат
Яхъядан өченче хат | III Яхъядан хат
Яһүдәдән хат | Яһүдәдән хат
Паулдан римлыларга хат | Римлыларга хат
Паулдан көринтлеләргә беренче хат | I Көринтлеләргә хат
Паулдан көринтлеләргә икенче хат | II Көринтлеләргә хат
Паулдан гәләтиялеләргә хат | Гәләтиялеләргә хат
Паулдан эфеслеләргә хат | Эфеслеләргә хат
Паулдан филиппуйлыларга хат | Филиппуйлыларга хат
Паулдан көлессәйлеләргә хат | Көлеcсәйлеләргә хат
Паулдан тессалуникәлеләргә беренче хат | I Тессалуникәлеләргә хат
Паулдан тессалуникәлеләргә икенче хат | II Тессалуникәлеләргә хат
Паулдан Тимутәйгә беренче хат | I Тимутәйгә хат
Паулдан Тимутәйгә икенче хат | II Тимутәйгә хат
Паулдан Титуска хат | Титуска хат
Паулдан Филимунга хат | Филимунга хат
Гыйбриләргә хат | Гыйбриләргә хат
Ачылыш | Ачылыш

Исраилнен Унике Тармагы

Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

Географик Карталар

Географик Карталар

1. Борынгы Шерык
2. Мисырдан Кәнганга
3. Исраил Ыругларының Биләмәләре

4. Шаул, Давыт Һәм Сөләйман Идарә Иткән Заманнарда Исраил Патшалыгы

5. Исраил Һәм Яһүдә Патшалыклары
6. Гайсә Мәсих Заманында Рим Империясе
7. Гайсә Мәсих Заманында Фәләстин Җире
8. Гайсә Мәсих Заманында Иерусалим Шәһәре

9. Гайсә Мәсих Заманында Иерусалим Шәһәрендәге Аллаһы Йортының Сызымы

10. Рәсүл Паулның Сәяхәте 1-2

11. Рәсүл Паулның Сәяхәте 3-4

12. Ачылыш Китабында Телгә Алынган Җиде Бердәмлек

Борынгы Шерык

Мисырдан Кәнганга

Исраил ыругларының биләмәләре

Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

Исраил һәм Яһүдә патшалыклары

Гайсә Мәсих заманында Рим империясе

Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек

Table of Contents

Изге Язма

Канун

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34

Сүзлек

Адәм Углы
Аклау
Аллаһы
Аллаһы Бәрәне
Аллаһы сандыгы
Аллаһыга таба борылу
Аллаһы йорты
Аллаһы Патшалыгы
Аллаһының изге кешесе
Арам
Арамей теле
Ата
Аширә
Ашторет
Ашшур
Әгрип
Бабил
Багал
Бердәмлек
Боерыклар сандыгы
Вакыт хисабы
Гаеп йолу корбаны
Гәлиләя
Гөнаһ
Гөнаһ йолу корбаны
Гөнаһ йолу көне
Грек теле
Гыйбадәтханә
Дан
Җинаять
Зәбур
Иблис
Изге
Изге Рух
Изге Рух белән сугарылу
Изге чатыр
Изге Язма
Икмәк бүләге
Илленче көн бәйрәме
Иман итүче
Иман итүчеләр бердәмлеге
Инҗил
Иске Гаһед
Исраил
Йолып алу
Йөзем изгеч
Кайгы киеме
Кайсар
Калкулык / Калку җир
Кальга
Камышлы диңгез
Канун
Канунчы / Канун белгече
Кәнган
Кәтип
Керубимнәр
Килданиләр
Килешү
Килешү сандыгы
Кирмән
Корбан
Коткаручы
Котылу бәйрәме
Кулларны кую
Кулъязма төргәге
Күкләр Патшалыгы
Ладан
Май сөртү
Мәаб
Мәзбәх
Мәрхәмәт
Мәсих
Мәсихчеләр
Мәҗүсиләр
Мирра
Очрашу чатыры
Өлкәннәр
Пакь, чиста булу (булмау)
Пәйгамбәрләр
Пелешет
Пелештиләр
Раббы
Раббы йорты
Раббының көне / Раббы көне
Рәсүл
Рим
Рухани
Саддукейлар
Самарея
Сикомор
Синай тавы
Сөннәткә утырту
Сөннәтсезләр
Стан
Суга чумдыру йоласы
Сугыш арбасы
Су җыю чокыры
Татулык корбаны
Тәкъвалык
Тәүбә итү
Тәүрат
Төргәк / Төргәкле китап
Төче күмәч бәйрәме
Тулаем яндыру корбаны
Туммим һәм Урим
Тупас тукыма
Ураза тоту
Урим һәм туммим / Урим
Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы
Фарисейлар
Фарсы
Фатихалау
Фәрештә
Фиргавен
Фойникә
Хаким
Хаклык / Хак булу
Хач
Хөкемдарлык таягы
Хуҗа-Хаким
Һируд
Һүссөп
Чатырлар бәйрәме
Шайтан
Шакшы рух
Шаһитлык чатыры
Шәһәр капкасы
Шәраб бүләге
Шефела
Шимбә көн
Шөһрәт
Эдом
Эфод
Югары киңәшмә
Явыз рух
Яхшы хәбәр
Яһүд теле
Яһүдә
Яңа ай бәйрәме
Яңа Гаһед
Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре
Исраилнен Унике Тармагы

Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

Географик Карталар

- Борынгы Шерык
- Мисырдан Кәнганга
- Исраил ыругларының биләмәләре

- Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

- Исраил һәм Яһүдә патшалыклары
- Гайсә Мәсих заманында Рим империясе
- Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире
- Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

- Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

- Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

- Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

- Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек